Ν α, λοιπόν, ακόμα μια εξαιρετική, πρωτότυπη εργασία, από αυτές, που μας έχει συνηθίσει ο αγαπητός φίλος Λέων Ναρ, που παίρνοντας επάξια την ερευνητική σκυτάλη από τον πατέρα του Αλμπέρτο Ναρ, με εγκυρότητα, πληρότητα ως προς τις πηγές, βάθος σκέψης, εξελίσσεται στον σημαντικότερο σήμερα ερευνητή του ελληνικού εβραϊσμού. Δίχως ίχνος κολακείας ή φιλικής αβρότητας, η σύντομη μελέτη του, εκτός των άλλων συνιστά, κατά την γνώμη μου, πρότυπο του πως καταπιανόμενος με ειδικό θέμα, μπορεί να δίνει ευρύτατη διάσταση εντάσσοντάς το σε γενικότερο κοινωνικό πλαίσιο. Δεν είναι αυτό κάτι αυτονόητο στην τρέχουσα ελληνική βιβλιογραφία, όπου έχουμε γεμίσει με αδιάφορες μονομέρειες.

«Οι Ισραηλίτες Βουλευτές στο Ελληνικό Κοινοβούλιο (1915-1936)», προσεγμένη έκδοση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και την Δημοκρατία. Στο βιβλίο επιχειρείται καταγραφή των εκλογικών προτιμήσεων της ισραηλιτικής κοινότητας της Θεσσαλονίκης σε κρίσιμη για την χώρα κοινοβουλευτική περίοδο, από το 1915 έως το 1936, σε άμεση συνάρτηση με τα ιδεολογικά ρεύματα, που ανθούν στους Εβραίους της πόλης, το σιωνιστικό, το σοσιαλιστικό και το αφομοιωτικό. Όλα αυτά εξετάζονται σε σχέση με τις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και θρησκευτικές συνθήκες, που επικρατούν κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα στην Θεσσαλονίκη.

Έχει ιδιαίτερη σημασία αυτό για συγκεκριμένους λόγους. Αναφέρω ορισμένους: Είναι η πιο κρίσιμη, ίσως, περίοδος της Θεσσαλονίκης αλλά και της εβραϊκής κοινότητας, γιατί τότε μεταπίπτει από πλειοψηφούσα πληθυσμιακή ομάδα σε θρησκευτική μειονότητα, σε χώρα, που είτε αρέσει ή όχι, δεν λείπουν, και σε κρίσιμες στιγμές γίνονται μέγας μπελάς ρατσιστικές προσεγγίσεις, κάτι, που και σήμερα συναντάμε με άλλες μειονότητες. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι αξίζει ιδιαίτερης μελέτης η πολιτική ταυτότητα της ισραηλιτικής κοινότητας Θεσσαλονίκης γιατί παίζει σπουδαίο ρόλο στο ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, στους προοδευτικούς αγώνες και στην ίδρυση του Κ.Κ.Ε. Έχει λειψά μελετηθεί, όχι τυχαία, αυτή η πτυχή από την εγχώρια ιστοριογραφία, ακόμα και από το ίδιο το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Επιστρέφοντας στο βιβλίο του Λέοντος Ναρ πιστεύω ότι διεξέρχεται το θέμα με επάρκεια και αποστασιοποίηση. Τα στοιχεία, που παραθέτει, μάλιστα προσθέτοντας πρωτότυπο και νέο υλικό, συνθέτουν αβίαστα και αδρά την εικόνα της πολιτικής σκηνής στην Θεσσαλονίκη και πίσω αχνοφέγγει η ανώμαλη πολιτική κατάσταση όλης της χώρας. Στο υπό εξέταση διάστημα πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα 10 εκλογικές αναμετρήσεις, μια επαναληπτική εκλογή, δυο για την ανάδειξη γερουσιαστών. Οι Εβραίοι, που πολιτεύονται σε όλες αυτές τις ψηφοφορίες είναι συνολικά 58 και από αυτούς εκλέγονται τουλάχιστον μια φορά οι 21. Με δεδομένο ότι κάποιοι αναδεικνύονται βουλευτές δυο και τρεις φορές οι έδρες, που καταλαμβάνουν το εν λόγω χρονικό διάστημα οι ισραηλίτες βουλευτές είναι εν συνόλω 32.

Έχει ενδιαφέρον η παρακολούθηση του Τύπου της εποχής, όπως τον παραθέτει ο Λέων Ναρ, ή οι αγορεύσεις Ισραηλιτών βουλευτών, γιατί δίνουν το μέτρο των όχι πάντα εύλογων αντιπαραθέσεων στο Κοινοβούλιο, των διακρίσεων σε βάρος των Εβραίων ψηφοφόρων (χωριστοί εκλογικοί κατάλογοι, βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί, σιωνιστές και σοσιαλιστές) με μια κουβέντα ένα πολιτικό μωσαϊκό, που ένας προσεκτικός αναγνώστης του βιβλίου μπορεί να εντοπίσει αμυδρές ή απώτερες αιτίες της μεταγενέστερης κοινοβουλευτικής μας κακοδαιμονίας. Καλοτάξιδο Λέοντα!

Π ώς περνάει η ζωή! Σε λίγο κλείνουν κιόλας 30 χρόνια αφότου η πειραιώτικη παρέα μας έστησε το «Ανηφόρι», το Μουσικό καφενείο -απεχθάνομαι την λέξη ρεμπετάδικο- όπου παίζεται όσο το δυνατόν αυθεντικά σήμερα ρεμπέτικο τραγούδι, από μερακλήδες, που παρέμειναν ερασιτέχνες, εραστές της μουσικής τέχνης. Και «κάλλιο αργά παρά ποτέ», ο όμορφος ήχος του «Ανηφοριού» καταγράφεται σε ένα προσεγμένο ψηφιακό δίσκο (cd), που κυκλοφορεί από τον «Καθρέφτη» με τίτλο «Ανηφορικά. Σε παλάτια και τσαντήρια». Οι φίλοι μού ζήτησαν να προλογίσω το δισκάκι τους και θυμήθηκα το παραπάνω ποίημα, που έγραψα το 1994 για τον ναό, στην κυριολεξία, της λαϊκής μουσικής και του γλεντιού.

Κάποιοι από την παρέα ακολούθησαν άλλους δρόμους, καναδυό πέταξαν στ' άστρα, ο Γιώργος Αινίτης και ο Θανάσης Πρέσβελος. Μένει η μαγιά της μερακλίδικης συντροφιάς, που ολοένα αυγαταίνει. Τι πιο ελπιδοφόρο να βλέπεις την νέα γενιά να διασκεδάσει αυθεντικά με τα ίδια εμβληματικά άσματα και μάλιστα σε εποχή καλπάζουσας κρίσης, σε μια κατεχόμενη από τον γερμανικό οικονομικό νεοναζισμό χώρα! Ο Γ. Ζορμπάς και ο Α. Γκυζιώτης από τους παλιούς συνεχίζουν με τους νεότερους παιχνιδιάτορες, που είναι με την σειρά τους παλιοί, αφού συμπληρώνουν δεν θυμάμαι πόσα χρόνια στο πάλκο του «Ανηφοριού».

Στην ανηφοριά, λοιπόν, που βγάζει στον προφήτη Ηλία του Πειραιά, στην οδό Β. Γεωργίου 47 το ανακαινισμένο μοναδικό νεοκλασικό κτίριο του παλιού Δημοτικού Σχολείου, που κλείνει έναν αιώνα ζωής, ΤΟ ΑΝΗΦΟΡΙ και η ρεμπέτικη μουσική του παρέα κρατούν την μουσική παράδοση ζωντανή, κάθε Παρασκευή και Σάββατο. Καλό χύμα κρασί, γευστικοί μεζέδες, μερακλήδες μουσικοί και τραγουδιστές, ρεμπέτικα τραγούδια και πάμφθηνες τιμές, αντίδοτα στην κατάθλιψη, που μας «ψεκάζει» η εξουσία. Στο «Ανηφόρι» και στον ψηφιακό δίσκο «Σε παλάτια και τσαντήρια» παίζουν και τραγουδούν:

• Γιώργος Ζορμπάς
• Έφη Ράπτη
• Θεοδόσης Νικολετόπουλος
• Δημήτρης Μέντης
• Θανάσης Μπέλας

Όπως σημειώνουν τα παιδ*ιά στο φυλλάδιο του δίσκου με δεδομένο ότι τα βάσανα μεσ' στην ζωή της πόλης εξακολουθούν να υπάρχουν, το ρεμπέτικο, αν και παλιό, παραμένει σύγχρονο. «Έτσι το αντιλαμβάνεται η παρέα μας και όχι σαν μουσειακό είδος. Έτσι το υποδέχεστε και σεις, που τόσα χρόνια στηρίζετε την προσπάθειά μας. Με αυτήν την αντίληψη προχωρήσαμε και σας παρουσιάζουμε το cd, που δεν είναι παρά ένα στιγμιότυπο από το κλίμα και τον χαρακτήρα του χώρου, που αγαπήσατε».

Τα πολλά λόγια είναι φτώχεια, ιδιαίτερα όταν αφορούν την μουσική, την ψυχαγωγία και την παρέα. «Το Ανηφόρι» και η Κομπανία του σας περιμένει μια Παρασκευή ή ένα Σάββατο να σας τρατάρει την ομορφιά του. Για να προμηθευτείτε τον ψηφιακό δίσκο (cd) μπορείτε να απευθύνεστε στα δισκοπωλεία «Ξυλούρη», «Music Corner», στο «Ανηφόρι», τηλέφωνο 210-4115819 και στο www.musicmirror.gr Γιατί ότι και να γίνει δεν θα μας βάλουν στο χέρι και σε παλάτια και τσαντήρια θα συνεχίσουμε να πίνουμε τα ποτήρια κάνοντας πολιτισμό.

Ν α δυο εξαίρετα βιβλία, ένα σχετικά καινούριο, ένα παλιό σε εμπλουτισμένη επανέκδοση, που ανοίγουν στην κυριολεξία νέους δρόμους στην ριζοσπαστική ιστορική έρευνα με το «παγωμένο» πάθος του σχετικά αντικειμενικού ερευνητή, που σκαλίζει και βρίσκει κάθε φορά νεώτερα ντοκουμέντα, που δημοσιοποιούνται. Άργησα να τα παρουσιάσω, επειδή κυριολεκτικά τα μελετούσα καθώς αφορούσαν την πιο σκοτεινή και πονεμένη περίοδο της πρόσφατης ιστορίας μας, την Γερμανική Κατοχή, την Εθνική Αντίσταση, και την καινούρια κατοχή των Αγγλοαμερικάνων, που συνεχίζεται μέχρι σήμερα και για να θολώσουν τα νερά οι «νικητές» με τους εγχώριους προδότες την αποκαλούν «Εμφύλιο Πόλεμο».

Ο καλός φίλος και συνάδελφος Φοίβος Οικονομίδης είναι χωρίς αμφιβολία ερευνητής δεινός, κυρίως γιατί δεν εγκαταλείπει ποτέ το αντικείμενο της έρευνάς του, το ακολουθεί κατά πόδα και δεν επαναπαύεται στις πρότερες δάφνες. Πάρτε για παράδειγμα την εποχή, που διερευνά στα βιβλία. Μετά το έτος 2000 αρχίζουν να συμπληρώνονται 60 χρόνια, πάει να πει κρατικές και άλλες υπηρεσίες, φανερές ή μυστικές αποχαρακτηρίζουν συνεχώς μέχρι πρότινος απόρρητα ή άκρως απόρρητα έγγραφά τους. Επομένως δεν είναι δυνατόν να τα αγνοήσει ο ιστορικός, πολύ περισσότερο, που η αξιολόγησή τους προσθέτει, όταν συνήθως δεν ανατρέπει πλήρως, παλιότερες ή και πρόσφατες εκτιμήσεις για ιστορικά συμβάντα.

Τα δυο βιβλία του Φοίβου Οικονομίδη κυκλοφορούν και δεν πρέπει να λείπουν από κάθε ιστορική βιβλιοθήκη, όχι με την έννοια της εξειδικευμένης γνώσης, αλλά πρωτίστως για όποιον ενδιαφέρεται στοιχειωδώς, θέλει να πληροφορηθεί για την σκοτεινή πλευρά των εξελίξεων, που και σήμερα πληρώνουμε το μεγάλο τίμημά τους. Είναι:

• Η Επανάσταση στην Ελλάδα. Το Κ.Κ.Ε. ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΟΙ ΦΙΛΟΙ (Εμφύλιος1945 - 1949). (Εκδόσεις Λιβάνη, 2011).
• ΟΙ ΠΡΟΣΤΑΤΕΣ. Η αληθινή ιστορία της Αντίστασης. Τέταρτη έκδοση, με νέα στοιχεία και ντοκουμέντα (Ιωλκός, 2008).

Το άκρως εντυπωσιακό και ιστορικά καινοτόμο είναι τα «φρέσκα» ντοκουμέντα, που παραθέτει ο Φοίβος Οικονομίδης, τα οποία εντοπίζει κατ' ευθείαν στις πηγές τους, κυρίως στα υπουργεία εξωτερικών των εμπλεκομένων στην ελληνική τραγωδία χωρών, αλλά και στην μυστική, για πολλά χρόνια διαβαθμισμένη, αλληλογραφία των νικητών ηγετών του Β' Παγκόσμιου Πολέμου. Δεν θα παραθέσω λεπτομέρειες, για να ανήκει όλη η «ανακάλυψη» στον αναγνώστη. Φαντάζομαι θα πέσει και αυτός από τα σύννεφα για πολλές από τις αποκαλύψεις, όπως συνέβη σε μένα, παρόλο, που δεκαετίες ερευνώ τα εν λόγω ιστορικά αντικείμενα.

Δυο σημεία μόνο, επιλέγοντας: Διαβάζοντας τα δυο βιβλία του Φοίβου Οικονομίδη και τα περιεχόμενα ντοκουμέντα, συμφωνείς ή όχι με όλες τις απόψεις του συγγραφέα, θα πρέπει να αναθεωρήσεις εν μέρει ή και πλήρως ορισμένα μέχρι χθες ιστορικά θέσφατα, τα οποία προβάλλονταν είτε σκόπιμα, είτε από δικαιολογημένη πλημμελή γνώστη, λόγω έλλειψης αυθεντικών πηγών. Για παράδειγμα η εμπλοκή στο ελληνικό ζήτημα του Ι. Στάλιν και του Ου. Τσόρτσιλ, οι μύθοι και η πραγματικότητα για το μοίρασμα του κόσμου, η περίφημη χαρτοπετσέτα, η σοβιετική και αμερικανική ανάμειξη και άλλα.

Το δεύτερο και κατά την γνώμη μου προκλητικά ενοχλητικό: Η Αριστερά, σε όλες τις αποχρώσεις σήμερα δεν φαίνεται να παίρνει υπόψη της, όχι τις απόψεις του συγγραφέα, κάτι που είναι και θέμα ιδεολογικής προσέγγισης, αλλά τα ιστορικά ντοκουμέντα. Δείχνει να τρέμει να προβεί σε ριζική ιστορική επανεκτίμηση, το καταστάλαγμα της οποίας οφείλει να επηρεάζει και την τωρινή πολιτική δράση. Ο Φοίβος Οικονομίδης μας εξοπλίζει με τα ιστορικά εργαλεία και είμαι σε θέση να γνωρίζω ότι συνεχίζει την έρευνά του. Η Αριστερά;

Δ εν συνηθίζουμε να προβάλουμε εμπορικούς και πολιτιστικούς χώρους, αλλά δεν μπορεί να περάσουν απαρατήρητες οι «Προσωπογραφίες» του Black Duck, της οδού Χρ. Λαδά, στο κέντρο της Αθήνας. Προσεγμένος πολυχώρος, της Ντόρας Ρίζου, έκλεισε τρία χρόνια παρουσίας και πολιτιστικής προσφοράς. Κάθε χρόνο διανέμει δωρεάν και μια προσεγμένη έκδοση. Τετράδια φιλοξενίας και ελεύθερης έκφρασης. Τα τρίτα γενέθλια γιορτάστηκαν με μια έκθεση και το προαναφερθέν βιβλίο. Η έκθεση είχε προγραμματιστεί σε συνεργασία με το Ελληνικό Χορόδραμα, στην συνέχεια της επιτυχημένης παρουσίασης των σκηνικών του Ν. Χατζηκυριάκου-Γκίκα για το μπαλέτο «Το καταραμένο φίδι», σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι και χορογραφία Ραλλούς Μάνου.

Φέτος είναι τα σκηνικά του Γιάννη Μόραλη για το μπαλέτο «Έξι λαϊκές ζωγραφιές», με τους ίδιους συντελεστές στην μουσική και στην χορογραφία. Η έκθεση έγινε έναυσμα για τις εν λόγω «Προσωπογραφίες». Εκλήθησαν οι αναγνώστες και οι φίλοι του blog της «Μαύρης Πάπιας» να γράψουν κάτι προσωπικό υπό τον γενικό τίτλο «Έξι λαϊκές ζωγραφιές συν «τόσα» πορτρέτα. Έγραψαν για κάποιο πρόσωπο, που τους γοήτευσε, εντυπωσίασε, καθόρισε, ανεξάρτητα από ηλικία, επάγγελμα και μόρφωση. Ποιητής, ζωγράφος, μανάβης, γιατρός, οδοκαθαριστής, άστεγος, γέννημα της φαντασίας ή της πραγματικότητας.

Όπως σημειώνει η Ντόρα Ρίζου ένα μικρό κείμενο μεστό, αληθινό, κάτι από την ψυχή του καθενός. Η Μαύρη Πάπια θέλησε να δώσει βήμα σε νέους να εκφραστούν, να τολμήσουν να εκμυστηρευτούν το συγγραφικό τους τάλαντο. Όλα αυτά τα πολύ προσωπικά γραπτά έγιναν μια συλλογή, ένα ανθολόγιο εμπειριών και εντυπώσεων, χωρισμένων σε θεματικές ενότητες με όμορφους τίτλους. Έτσι οι «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» έμειναν στην προθήκη της έκθεσης και σε ένα χαρακτηριστικό κείμενο του Κώστα Καλημέρη.

Διαβάζοντας, τώρα, τις αφηγήσεις των «Προσωπογραφιών» διαπιστώνει με χαρά κανείς ότι υπάρχει άφθονο ταλέντο, όχι μόνο από γνωστούς στυλίστες του γραψίματος, αλλά και από άγνωστα σε μας πρόσωπα, που θέλουν απλώς να καταθέσουν με μεράκι μια δυνατή τους εντύπωση.
Εικόνες της καθημερινής ζωής ιδωμένες με απλότητα, και συχνά με λογοτεχνικό βάθος. Και το εξίσου σημαντικό: Η «Μαύρη Πάπια» πρωτοτύπησε ακόμα μια φορά. Δεν χρειάζονται πολλά, μεράκι
να υπάρχει και όλα γίνονται!

Π εριέργως τον Νότη Μαυρουδή θεωρούσα φίλο, πολύ καιρό πριν τον γνωρίσω. Στα πρώτα μου νεοκυματικά σκιρτήματα και τα επόμενα χρόνια ξεχώριζα τα τραγούδια του, σαν όμορφη αύρα από αγαπημένα πρόσωπα. Το φέρανε «του κύκλου τα γυρίσματα» γνωριστήκαμε, συνεργαστήκαμε, πίνουμε καφέ, όποτε το επιτρέπουν οι δουλειές. Ο Νότης ήταν από τους καλλιτέχνες, που παιδιόθεν ήθελα να γνωρίσω, τότε που δεν φανταζόμουν ότι θα γίνω δημοσιογράφος, ερευνητής της ελληνικής μουσικής. Κείνο, που εκτιμώ και ζηλεύω στον Νότη Μαυρουδή είναι ότι πάντα διαφεύγει τις καταπακτές του χρόνου, ψάχνεται διαρκώς, είναι πάντα δημιουργικός και κυκλοφορεί ωραίες δουλειές, δίσκους με άσματα, που ερωτοτροπούν με την σχετική διαχρονικότητα, και φρονώ ότι αρκετά κερδίζουν την μάχη. Ο Νότης έχει την μαστοριά μετά από τόσες δεκαετίες δουλειάς και καριέρας, να είναι αξιόμαχος συνθέτης και κιθαριστής. Είπα ήδη τον τίτλο του νέου του δίσκου. Για αυτό απλώς απομαγνητοφωνώ την σύντομη συνομιλία μας με αφορμή τα καινούρια του τραγούδια.

- Δυο λόγια ενημερωτικά πρώτα για τον καινούριο δίσκο.
Δίσκος αυτοχρηματοδοτημένος, με τη συμπαράσταση του Νίκου Οικονόμου της Protasis. Με γνωστές και άγνωστες φωνές (Ασλανίδου, Νέγκα, Πασχαλίδης, Τσακνής, Τσέρτος, Χαρούλης, οι νεότεροι: Κωνσταντόπουλος, Μαργιολά, Τάτση, Τοσικιάν). Με μικτή χορωδία, με ορχήστρα από νυκτά όργανα, με κιθαριστικό ντουέτο, με άριστους μουσικούς, με πλούσιο και ωραίο συμβολικό εξώφυλλο. Κάναμε ό,τι καλλίτερο για τις σημερινές αρνητικές συγκυρίες, σε μια εποχή με απαξιωμένες τις δισκογραφικές και τη διανομή. Με ένα ευρύτατο κοινό να έχει κακομάθει στο να «κατεβάζει» από το διαδίκτυο ή να παίρνει τους δίσκους σαν προσφορές από εφημερίδες, όχι να τους αγοράζει. Τα πνευματικά δικαιώματα να έχουν πάψει πλέον να είναι «δικαιώματα», αφού έχουν ακυρωθεί από τις μπίζνες των δήθεν «πτωχυμένων εμπόρων» τού δίσκου. Τοπίο ανερμάτιστης χώρας. Ναι, η δισκογραφία είναι καθρέφτης τής εποχής και της χώρας. Ενώ εμείς σκορπισμένοι στα διαμερίσματά μας, αναζητάμε τις καταπακτές, για να ανασύρουμε τα δικά μας υλικά, μήπως και σώσουμε τις ψυχές μας…

- Γιατί «Στου χρόνου τις καταπακτές»;
Οι καταπακτές είναι καταφύγια, που φυλάμε τα χρήσιμα. Κι εγώ, μέσα από το υλικό των τραγουδιών, έβγαλα από τις δικές μου καταπακτές ό,τι επί χρόνια διατηρούσα στη μνήμη και στο συναίσθημα…

- Κινδυνεύουν οι «παλιοί» φτασμένοι δημιουργοί να χαθούν στις σχισμές του χρόνου;
Ασφαλώς και κινδυνεύουν. Πάρτε για παράδειγμα τον Μούτση, τον Σπανό, τον Σαββόπουλο, τον Μαρκόπουλο, τον Λεοντή και άλλους. Δεν κάνουν σήμερα δισκογραφία και αυτό μας λείπει. Οι σχισμές είναι και τα κενά εκείνα, που αναγκάζουν σημαντικούς ανθρώπους να αποσύρονται από ένα παρόν, που το φοβούνται κατά βάθος, παρ' όλο που τους έχει ανάγκη. Λυπάμαι αφάνταστα! Μισώ το κενό. Γι αυτό χρηματοδότησα το δίσκο μου. Για να υπάρξω…

- Τι να πουν, τότε, οι νεοεισερχόμενοι στον ναό της μουσικής;
Αυτοί μπαίνουν σε διαφορετικό τοπίο. Είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένοι να προσαρμοστούν σε άλλη πραγματικότητα από τη δική μας. Όπως εμείς, όταν ήμασταν νέοι στη δεκαετία τού '60. Πρωταρχική ανάγκη είναι και πάλι, να φτιάχνουν τραγούδια πρώτα για την ψυχή και ύστερα για την αγορά…

- Είναι εύκολο ή δύσκολο η παλιά γενιά των σημαντικών λαϊκών συνθετών να εξακολουθήσει να φτιάχνει όμορφα τραγούδια σε ανερμάτιστη και πλαστική εποχή;
Δεν είναι εύκολο, όσο αφήνεις να σε κατασπαράσσει η εποχή με τις αντιφάσεις της και την κραταιά ιδεολογία του lifestyle. Μέσα απ' αυτές τις αντιφάσεις το ζητούμενο είναι πόσο είσαι δεμένος με τη μνήμη τής λαϊκής κουλτούρας. Να ξέρεις τι να πετάξεις και τι να κρατήσεις από ακούσματα και εικόνες ενός πολιτισμού, διασκορπισμένου σε πολλές δεκαετίες. Δεν μπορώ να γνωρίζω ποια θα είναι η εξέλιξη τού λαϊκού τραγουδιού όταν η γενιά μας θα έχει ολοκληρωτικά αποσυρθεί. Ποιος θα πάρει τη σκυτάλη και μέχρι πού μπορεί να φτάσει…

- Ο «παλιός» που αναζητεί «καινούριους ορίζοντες». Είναι εφικτό ή καθένας ανοίγει μόνο ένα δρόμο στην ζωή και προπαντός στην τέχνη;
Δεν ξέρω πώς τοποθετείται η έννοια του «δρόμου» στη ζωή και την τέχνη. Εάν «δρόμος» σημαίνει ο τρόπος που αντιλαμβάνομαι την μουσική τέχνη, τότε ναι, ακολουθώ έναν δρόμο, που επέλεξα εδώ και πολλά χρόνια και επιμένω σε αυτόν, αλλά με ανοιχτά τα παράθυρά μου ώστε να βλέπω και πέρα από μένα... Όμως, ποτέ δεν αισθάνθηκα περιορισμένος να ψάχνω καινούργιους ορίζοντες. Ανήκω στο χώρο της μουσικής ποικιλοτρόπως. Με την κιθάρα, τη διδασκαλία, τα τραγούδια μου, τους δίσκους μου, τη συγγραφή μου και ό,τι άλλο μου προκαλεί το ενδιαφέρον για να ανιχνεύω ό,τι κυοφορείται.

- Ο δίσκος αυτός, και άλλες παλιότερες δουλειές σου χαρακτηρίζονται από πολυσυλλεκτικότητα στους στίχους, στις μελωδίες και στις φωνές. Αντίδοτο στην κρίση εμπορικότητας του τραγουδιού;
Η πολυσυμμετοχή ερμηνευτών και στιχουργών στους δίσκους μου εκπορεύεται από την ανάγκη να ακούω κάθε τραγούδι στη δική του διάσταση. Με διαφορετικό θέμα, ηχόχρωμα και συναίσθημα. Κανέναν μανιερισμό, παρά μόνο την εσώτερη ταυτότητα τού κάθε τραγουδιού μου και όχι τον κώδικα τού κάθε τραγουδιστή. Δεν αντέχω να ακούω μια μόνο φωνή (έστω καλή) σε δεκαπέντε τραγούδια. Υποφέρω… Υπερασπίζομαι την παράσταση, όχι τον πρωταγωνιστή.

- Αλήθεια, ποιο είναι δυσκολότερο: Να μπεις δυναμικά στο τραγούδι, ή να διατηρηθείς, να μην είσαι μια έστω έντονη και μοναδική αστραπή;
Προφανώς να μην είσαι αστραπή. Να διατηρηθείς στις συνειδήσεις του κόσμου, ως θεραπευτής ψυχών και όχι ως σημείο κατανάλωσης. Αυτή η επιλογή όμως είναι και η πιο δύσκολη, η πιο μαχόμενη. Απαιτεί κόπο, χρόνο, υπομονή, επιμονή, στοχασμό και σκέψη, πολύ σκέψη.

-Δεν είναι τρομερή ανωμαλία να υπάρχουν τόσα προβλήματα στον κόσμο και να μην βγαίνουν αξιόμαχα τραγούδια, ανάλογα με τις ανάγκες του καιρού και της ψυχής;
Η κάθε εποχή γεννά τραγούδια. Αυτό μπορεί να ακούγεται θεωρητικό, είναι όμως πραγματικότητα. Θεωρώ πως διανύουμε περίοδο όπου εκκολάπτονται νέες μουσικές προτάσεις, νέες σκέψεις. Θα χρειαστεί απλά ο αναγκαίος χρόνος, για να βγουν στο φως. Είμαστε εκτός χρόνου και τόπου, αν θεωρούμε πως το τραγούδι υπάρχει μόνο στο δισκογραφικό υλικό. Οι εποχές, μας αναγκάζουν σε ένα διαφορετικό τρόπο ανακάλυψης τραγουδιών. Σίγουρα υπάρχουν τραγουδοποιοί, που ακόμα δεν έχουν βρει τρόπους να έρθουν τα έργα τους στο προσκήνιο. Δεν μπορώ να πιστέψω πως δεν υπάρχει καλό υλικό. Οι καιροί το απαιτούν καθώς το προκαλούν, αλλά εμείς δύσκολα βλέπουμε τι δημιουργείται στο πίσω μέρος της βιτρίνας…

- Το ξέρω οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα και ότι η μεγάλη τέχνη πάντα επιβιώνει και μεγαλουργεί, αλλά αρκεί αυτό για την μαζική εποχή μας;
Εκτός από τη μεγάλη τέχνη, υπάρχει και η τέχνη τής καθημερινότητας. Η τέχνη δηλαδή που στηρίζει κάθε στιγμή το νου και το συναίσθημα των ανθρώπων, ακόμα και μέσα από τα απλά υλικά ενός τραγουδιού ή από τις απλές καθημερινές λέξεις, που με μαεστρία μπορούν να μεταμορφωθούν σε εμπνευσμένο ποίημα. Από την άλλη υπάρχει η ανάγκη διανομής και διάδοσής της. Η δυνατότητα να φτάσει ως τον παραλήπτη. Αυτή είναι μια άλλη «τέχνη» που δεν την έχει διδαχτεί κανένας μας, αν και καλείται να την εξασκεί.

- Μήπως τελικά ο «Μαζάνθρωπος» ή ο επερχόμενος ηλεκτρονικός πίθηκος δεν χρειάζεται πλέον την μουσική και εν γένει την τέχνη;
Να κάνουμε τόσο υπερβολική υπόθεση εργασίας; Αξίζει τον κόπο να υποβαθμίσουμε τόσο πολύ το σινάφι μας, αλλά και τους ανθρώπους; Να ακυρώσουμε μια κουλτούρα που έχει επιδείξει στο παρελθόν τόση ικανότητα και φαιά ουσία; Όχι. Δεν μπορώ να φανταστώ μια τέτοια χώρα δίχως τους καλλιτέχνες, αλλά και τους ανθρώπους για τους οποίους γίνονται όλες οι μορφές και εκφάνσεις της τέχνης. Οι «Μαζάνθρωποι» θα υπάρχουν παράλληλα και θα γίνεται πάντα η διαμάχη για την επικράτηση. Θέλω να διατηρώ την ελπίδα πως δεν θα είμαστε συνεχώς οι ηττημένοι…

- Τα καινούργια σου σχέδια.
Προετοιμασία ενός καινούργιου βιβλίου για το ελληνικό τραγούδι. Προετοιμασία ενός νέου υλικού τραγουδιών, εάν θα βρω ανοιχτούς δρόμους να ηχογραφήσω.

Κατακλείδα: Πάνω από μισό αιώνα θητεία στην όμορφη μουσική, στο καλό λαϊκό τραγούδι, πως θα το κωδικοποιούσες;
Θέλω τίτλο και υπότιτλο μια επιτυχούς και ενδιαφέρουσας μουσικής ζωής!
Μεταξύ σοβαρού και αστείου, ένας τίτλος θα μπορούσε να ήταν: «Ο Νότης παίρνει το… όπλο του»! Μη φανταστείτε πως θα πάω να κόψω κεφάλια, δεν μου πάει το …πολεμοχαρές ύφος, αλλά εξακολουθώ να νιώθω πως τα όπλα μου (κιθάρα, μελωδίες, γραφές, στίχοι) είναι κατάλληλα για να μην πέσω θύμα μιας εξαπάτησης, ενός συστήματος που υπάρχει για να μου αφαιρέσει τη δύναμη του νου και της ψυχής. Θα εξακολουθώ να πολεμάω για «ό,τι με κεντά/ ό,τι με πληγώνει/ αυτό με αγαπά/ αυτό με δυναμώνει», όπως έχει πει ο Γκόνης…

Φ εύγοντας εκείνη την Κυριακή, περασμένες μιάμιση, από την μουσική σκηνή «Αυλαία» και την παρουσίαση του δίσκου του Βασίλη Φλώρου «Στις όχθες της αυγής», με τον καλό φίλο, τραγουδιστή Κώστα Σκόνδρα, είπαμε την ίδια σκέψη: Πόσα ωραία θα είχαμε χάσει, αν λείπαμε από την εκδήλωση. Είναι κάτι βραδιές, ευτυχώς ακόμα όχι λίγες, που συνωμοτούν, λες, οι παιχνιδιάτορες να μας φιλέψουν το καλύτερο μεράκι τους. Λίγες βδομάδες πριν μας είχε πλησιάσει ευγενέστατος νέος για να μας ενημερώσει διακριτικά για την πρώτη του δισκογραφική δουλειά.

Ο Βασίλης Φλώρος φαίνεται ότι διαθέτει το χάρισμα να γράφει ωραία τραγούδια (στίχοι και μουσική) και με την βοήθεια φτασμένων καλλιτεχνών βγαίνει στο πάλκο της ελληνικής μουσικής σε δύστροπο καιρό. Διαμορφώνει προσωπικό μουσικό ύφος αξιοποιώντας παλιά, κυρίως ρεμπέτικα ακούσματα, και νέων τροβαδούρων. «Στις όχθες της αυγής» τραγουδούν οι: Γιώργος Νταλάρας, Δημήτρης Ζερβουδάκης, Δημήτρης Μυστακίδης, Ανατολή Μαργιόλα και ο συνθέτης (ο δίσκος κυκλοφορεί από την LEGEND).

Δεν μπορεί πια να περνά απαρατήρητο ένα πολύ παρήγορο φαινόμενο, που διέπει την λαϊκή μουσική: Όσο σφίγγουν τα ζόρια, παρότι η δισκογραφία πνέει τα λοίσθια, τόσο πιο πολλά καινούρια παιδιά εκφράζονται, πειραματίζονται, σιάχνουν άσματα δεμένα με το σήμερα. Κατά τεκμήριο εκτός εμπορικού κυκλώματος, απευθύνονται στις παρέες, που δεν «τσιμπάνε» τα σκουλήκια του τηλεοπτικού βούρκου. Πιστεύω ότι με το πρώτο αυτό βήμα ο Β. Φλώρος δείχνει ότι για την ώρα είναι από τις πιο ελπιδοφόρες, από τις καλύτερες νέες περιπτώσεις σε αυτόν τον καλλιτεχνικό στίβο.

Ακούγοντας τον δίσκο πιστοποίησα πάλι, με χαρά επιβεβαίωσα και ένα ακόμα χαρακτηριστικό της τωρινής εγχώριας μουσικής λαϊκής δημιουργίας. Είχαμε μέχρι τώρα την αστείρευτη και ζωοδότρα δεξαμενή του δημοτικού και του ρεμπέτικου τραγουδιού απ' όπου αντλούσαν εμπνεύσεις, μουσικές φράσεις και στιχάκια οι σύγχρονοι τροβαδούροι. Με την πάροδο του χρόνου διαμορφώνεται εστία με την νεώτερη μουσική, οι σχετικά διαχρονικές δημιουργίες του Παντελή Θαλασσινού, του Θανάση Παπακωνσταντίνου, του Σωκράτη Μάλαμα και άλλων, εμπνευσμένα στιχάκια του Ηλία Κατσούλη, του Μανώλη Ρασούλη, του Άλκη Αλκαίου, γίνονται παρακαταθήκη, αμόνι των αναζητήσεων καινούριων δημιουργών.

Για να μην παρεξηγηθώ, σπεύδω να σημειώσω με έμφαση ότι τα ονόματα είναι ενδεικτικά, αφορούν τον εν λόγω δίσκο, και τις επιρροές, που κατά την γνώμη μου, δένει με ρεμπέτικες ανάσες ο Β. Φλώρος φιλτράροντάς τα όλα επιτυχώς. Περιέχει και άλλους συνθέτες και στιχουργούς η μετά-ρεμπέτικη δεξαμενή εμπνεύσεων, μουσικών και στιχουργικών φράσεων, που αφορούν άλλα νεοεμφανιζόμενα ή και παγιωμένα πλέον παιδιά. Το πιο θετικό από όλα είναι, φυσικά, αυτή η διαρκής ανέλιξη της ελληνικής λαϊκής μουσικής, που ακόμα και σήμερα, τηρουμένων των αναλογιών εξακολουθεί να είναι πολύτροπος μούσα. Και κάτι ακόμα, που αφορά του απαιτητικούς ακροατές και κυρίως τους (με ή χωρίς εισαγωγικά) κριτικούς της μουσικής (ευτυχώς δεν ανήκω στην τελευταία δράκα):

Χρειάζεται ευρυγώνιο πνεύμα, μεγάλη καρδιά όταν ακούμε ή κρίνουμε τα νέα παιδιά και τις δημιουργίες τους. Όχι να χαριζόμαστε, αλλά και να μη βγάζουμε τα απωθημένα. «Αφήστε όλα τα λουλούδια ν' ανθίσουν», η ψυχή μας θα ανασαίνει το μείγμα από τα ποικίλα και αντιφατικά αρώματα. Μερικοί αξιολογούν και επιλέγουν συγκρίνοντάς τα όλα με το έργο του Χατζιδάκι, του Λοΐζου, του Βαμβακάρη, ξεχνώντας ότι για όλους τους μεγάλους του παρελθόντος ο χρόνος έχει εκδόσει την αμετάκλητη σχετική ετυμηγορία του. Δίσκοι σαν «Στις όχθες της αυγής» είναι το καλύτερο πειστήριο για την συνέχεια αυτής της λαϊκής μουσικής χειροτεχνίας, που σε πείσμα των εξουσιών συνεχίζεται στον τόπο μας και στην Μεσόγειο.

Επιτέλους ο Γ. Νταλάρας τραγουδά όμορφα άσματα χωρίς περιττές φωνητικές άρσεις και μάταιους λαρυγγισμούς. Νομίζω ότι χρόνια είχε να πει τόσο καλά κομμάτια. Είμαι σε θέση, μάλιστα, να γνωρίζω την ουσιαστική βοήθειά του στον Βασίλη. Δεν ερμήνευσε απλώς πέντε τραγούδια, δεν κορφολόγησε τον ανθό ενός νέου δίσκου. Έπαιξε σημαντικό ρόλο σε όλη την δουλειά. Ήταν διάχυτο και στην εκδήλωση της παρουσίασής της, το χαρήκαμε αληθινά εμείς, που τον γνωρίσαμε από τις μεγάλες διαχρονικές στιγμές στην «Μικρά Ασία», στον Κουγιουμτζή, κ.ά. Το σημειώνω, επειδή πιστεύω ότι αυτός είναι ο δρόμος για φτασμένους ερμηνευτές. Αντι να δισκογραφούν ξανά μετά από τριάντα χρόνια τα παλιά εμβληματικά τους άσματα, πρόσκαιρα να τα μειώνουν γενναία, καλύτερα να στραφούν στο καινούριο έργο, βοηθώντας εαυτούς και νέους δημιουργούς.

Κατακλείδα: Από τους καλύτερους δίσκους, που κυκλοφόρησαν την τελευταία τριετία, δεν πρέπει να λείπει από τους απαιτητικούς ακροατές-μέτοχους του λαϊκού μας τραγουδιού. Όσο ταξιδεύουμε μελωδικά «Στις όχθες της αυγής», θα ξημερώνει πάντα όμορφα για την εγχώρια μούσα.

Κ αταπληκτική έκδοση, αντάξια ενός ξεχασμένου αλλά τόσο μεγάλου παιχνιδιάτορα, από τους μερακλήδες στην «μακρινή» Νίσυρο. «Γιώργος Μακρυγιάννης-Νισύριος. Ιστορικές ηχογραφήσεις 1917-1919». Για πολλές δεκαετίες δεν γνωρίζαμε τίποτα για τον σπουδαίο λαϊκό βιολιστή, πέρα από το όνομα και καναδυό ηχογραφήσεις του στην δισκογραφία 78 στροφών των ομογενών στις Η.Π.Α. Έχουμε επιτέλους τον ψηφιακό δίσκο (cd) με το σώμα του έργου του, σε εξαίρετη μονογραφία με σκληρά εξώφυλλα, που εξέδωσε ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Εξωραϊστικός Σύλλογος Νισύρου, επιμέλεια Νίκος Διονυσόπουλος. Σιγά-σιγά έρχονται στο φως και οι πιο άγνωστοι καλλιτέχνες, που κέντησαν με το ταλέντο την προίκα του λαϊκού αστικού τραγουδιού και πραγματικά αυτή είναι η μεγάλη μου χαρά, σαν μέλος της απέραντης παρέας, που έχω συμβάλλει (συνεχίζω) στην υπόθεση της ανάδειξης του μοναδικού παρελθόντος, που εμπνέει και σήμερα.

Ο Γιώργος Μακρογιάννης, γνωστότερος ως Μακρυγιάννης ο Νισύριος γεννήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1874 στην Νίσυρο, ή κατά άλλη εκδοχή στην ακμάζουσα νισυριακή παροικία της Κωνσταντινούπολης. Αναφέρεται πλήθος βιογραφικών στοιχείων στην μονογραφία, με αναφορές στις συνθήκες της εποχής, στην ελληνική μετανάστευση των αρχών του 20ού αιώνα στις Η.Π.Α., στην δισκογραφία του γραμμοφώνου, στα γλέντια και τα πανηγύρια, γενικά «φιλμογραφείται» με ντοκουμέντα το πολύχρωμο μωσαϊκό του καιρού. Για αυτό δεν επιμένουμε, για να μην περιορίσουμε την απόλαυση από όλους όσους θα αγοράσουν αυτήν την εκπληκτική έκδοση. Στην Αθήνα διατίθεται στα «ψαγμένα» δισκοπωλεία, μην ρωτάτε τώρα αν υπάρχουν τέτοια. Πάντως μπορείτε σίγουρα να το βρείτε στο Music Corner (Πανεπιστημίου και Μπενάκη).

Από μικρός ο Γ. Μακρυγιάννης μυείται στην τέχνη του βιολιού, όπου και διαπρέπει. Αυτό πιστοποιείται και από το γεγονός ότι αμέσως μόλις μεταναστεύει στις Η.Π.Α. συνδέεται με τους ομογενείς μουσικούς και περνά στην δισκογραφία του γραμμοφώνου. Προηγουμένως στο Μανδράκι της Νισύρου παντία 19 χρονών την ρεύεται σε ηλικδεκατριάχρονη Ειρήνη Κοντοβερού και αποκτούν οκτώ παιδιά. Στις 24 Μαΐου 1916 φθάνει στην Νέα Υόρκη. Στην αρχή παραδίδει μαθήματα βιολιού, παίζει σε μαγαζιά, χοροεσπερίδες και άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις της εκεί ομογένειας. Γρήγορα καθιερώνεται ως μοναδικός βιολιστής.

Τον Οκτώβριο του 1917 πηγαίνει για ακρόαση στο στούντιο της Victor, στην Νέα Υόρκη, και ηχογραφεί δοκιμαστικά δυο ορχηστρικά κομμάτια, χορός πολίτικος και ζεϊμπέκικο. Παρουσιάζεται ως «Τρίο Μακρυγιάννη» παρέα με τον σαντουριέρη Γ. Κλωστερίδη και τον λαουτιέρη Β. Κατσέτο. Οι ηχογραφήσεις κρίνονται επιτυχείς και μέσα σε μόνο τρία χρόνια γράφει συνολικά για την Victor 24 κομμάτια. Δεν γνωρίζουμε πότε και υπό ποιες συνθήκες επιστρέφει στην Νίσυρο, ως διάσημος πλέον βιολιστής και παίζει στα πανηγύρια. «Φεύγει» σε ηλικία 58 χρονών, την Πέμπτη 28 Σεπτεμβρίου 1933, παθαίνει εγκεφαλικό στο σπίτι του, στην περιοχή Αγίου Σάββα, στο Μανδράκι. Στον ψηφιακό δίσκο (cd) είναι καταχωρημένα ολοκάθαρα τα κομμάτια, προφανώς από λιγοπαιγμένους δίσκους των 78 στροφών, με την βοήθεια και της τεχνολογίας.

Σταματώ εδώ επειδή τα πολλά λόγια είναι φτώχεια και εμποδίζουν σφόδρα την μουσική απόλαυση. Μια προσθήκη μόνο: Ένας νεώτερος συνάδελφός του, εξαίρετος παίχτης και αυτός, ο Κυριάκος Γκουβέντας, γράφει δυο τεκμηριωμένα λόγια για τον «βιολιστή Γεώργιο Μακρυγιάννη», μουσικοτεχνικό κείμενο, που αναφέρεται στην δεξιοτεχνία του, για όσους θέλουν να εμβαθύνουν πιότερο στην τέχνη του Νισύριου. Είπαμε, έχουμε να κάνουμε με επιστημονική δουλειά, που δεν πρέπει να λείπει από καμιά δισκοθήκη. Καλή ακρόαση!

Ό λο κλαιγόμαστε ότι η δισκογραφία μας έχει αφήσει χρόνους και ολοένα βγαίνουν ωραίοι δίσκοι. Τι καλύτερο από αυτό; - θα πείτε. Μπορεί να γίνει αλλιώς. Σε εποχές βαθειάς κρίσης η τέχνη παίρνει εκδίκηση, από ρεύματα και δυνάμεις, που κυλάνε πρωτίστως υπόγεια βγαίνει το καινούριο. Σε δύσκολους καιρούς νέοι άνθρωποι δεν διαλέγουν τον εύκολο δρόμο. Την Μαρία Πανοσιάν την γνώρισα πρόσφατα ως ηχολήπτη στις ραδιοφωνικές εκπομπές στους «105 και 5 στο Κόκκινο». Γράφω μουσική-μου είπε. Και να του λόγου το αληθές: «Πατώματα βρεγμένα» ο τίτλος του δίσκου. Αλλά καλύτερα να μας πει η ίδια τα πως και τα γιατί…

- Τι συναίσθημα δημιουργεί ένα βρεγμένο πάτωμα;
Ένα πάτωμα βρεγμένο σου δημιουργεί ένα συναίσθημα ανασφάλειας, μοναξιάς, φόβου, μη γλιστρήσεις, μην πέσεις, μη χτυπήσεις. Ερωτηματικά, τί χάλασε; τί έσπασε; τί έμεινε; Γιατί; Ήτανε το τέλος μιας σχέσης. Έτσι ένοιωσα. Βρέθηκα σε ένα πάτωμα βρεγμένο.

- Δώσε μας την ταυτότητα του δίσκου!
Ο δίσκος γράφτηκε με πολύ αγάπη και προσοχή. Μέσα σε λίγες μέρες έγραψα δεκαπέντε κομμάτια, μουσική και ενορχήστρωση. Ήτανε μέρες έμπνευσης μπορώ να πω. Δώδεκα ορχηστρικά, ένα δικό μου τραγούδι, ένα με λόγια της Αλκυόνης Παπαδάκη και ένα ποίημα της Έμιλυ Παύλου, που έντυσα επίσης μουσικά. Είναι ένας ακουστικο-ηλεκτρονικός δίσκος με αρκετά κλασικά στοιχεία, όπου πρωταγωνιστούν πιάνο και τσέλο. Το εξώφυλλο και τα σχέδια είναι από το μολύβι της εικαστικού Χαριτίνης Κυριάκουσε ασπρόμαυρο artwork της Άννις Δαμιανού. Την συμπαραγωγή του άλμπουμ υπογράφουμε μαζί με τον φίλο και συνεργάτη μου Παναγιώτη Χούντα.

- Πάμε τώρα στα στοιχεία της μουσικής σου ταυτότητας!
Παρακολούθησα από μικρή μαθήματα πιάνου, για έντεκα χρόνια, στην Κύπρο, εκεί που γεννήθηκα. Με το τραγούδι άργησα να ασχοληθώ. Στην πορεία έμαθα να παίζω κρουστά και λίγο κιθάρα. Το 2005 συνάντησα τον Βαγγέλη Βέκιο και μέχρι πρόσφατα τραγουδούσα στο συγκρότημα των «Ελελεύ» όπου μαζί κάναμε έναν δίσκο και ένα EP με τέσσερις διασκευές. Εργάζομαι στο ραδιοφωνικό σταθμό «Στο κόκκινο» και κάθε Παρασκευή βράδυ κάνω μουσική εκπομπή. Παίζω επίσης μουσική ως Dj σε μπαράκια της Αθήνας.

- Ειδικεύεσαι στην ορχηστρική μουσική;
Ένοιωσα την ανάγκη να εκφραστώ χωρίς λόγια. Όταν τελειώνει μια σχέση, δεν έχεις να πεις πολλά πια γιατί τα έχεις πει όλα, και πολλές φορές. Αυτή ήτανε και η αφορμή μου. Από κει και πέρα είναι και ένας άλλος τρόπος έκφρασης η ορχηστρική μουσική. Δίνεις όλο το βάρος και την ενέργεια σου στη μελωδία και στα όργανα. Η μουσική μόνη καμιά φορά μπορεί να σου πει πολύ περισσότερα από τον λόγο. Η μουσική χωρίς λόγια δημιουργεί εικόνες. Είναι ένα ξύπνημα για την φαντασία.

- Έχεις αποκλείσει εντελώς το τραγούδι;
Είχα περάσει μια μεγάλη περίοδο, γράφοντας κάπως πιο εμπορικά. Αλλά τα τραγούδια εκείνα έμειναν στο συρτάρι. Καμιά φορά σκέφτομαι πως ίσως να είναι καλύτερα, που δεν μοιράστηκα εκείνα τα τραγούδια. Δεν με αντιπροσωπεύουν πια. Δεν είναι εύκολο να βρεις την ταυτότητα σου ως μουσικός. Σου παίρνει χρόνο. Εμένα τουλάχιστον μου πήρε αρκετό. Το εμπορικό βέβαια είναι και ένας σχετικός όρος.

- Αυτός ο δίσκος πάντως είναι εντελώς διαφορετικός από ό,τι δικό σου έχω ακούσει;
Είναι διαφορετικός, ναι. Για αρκετά χρόνια τραγουδούσα λαϊκά και ρεμπέτικα. Μετά έφτιαξα δυο συγκροτήματα και παίζαμε μόνο διασκευές μέχρι που μπήκα στους «Ελελεύ», εκεί ήταν συνδυασμός ψυχεδέλειας σε ροκ-ρεμπέτικο ύφος. Αυτό το άλμπουμ νομίζω πως εκφράζει κάτι πολύ πιο προσωπικό και δικό μου. Άλλος ήχος, άλλο ύφος άλλος δρόμος. Μια εσωστρέφεια θα έλεγα.

- Έχω την αίσθηση ότι η μουσική σου έχει έντονες σκοτεινές πινελιές, ατμόσφαιρα γκρίζα, θα έλεγα απογοήτευση δυσανάλογη για έναν νέο άνθρωπο.
Όλο αυτό, που περιγράφεις επηρεάζεται άμεσα από το γεγονός ότι τα «πατώματα βρεγμένα» είναι θεματικός δίσκος. Είναι η περιγραφή των συναισθημάτων μου μετά από ένα χωρισμό. Όταν είμαι συναισθηματικά φορτισμένη δεν μπορώ να γράψω κάτι φωτεινό.

- Από την άλλη δουλεύεις, χωνεύεις πολλούς ρυθμούς.
Μεγάλωσα με ακούσματα κλασικής μουσικής, τζαζ, ροκ και πολύ ρεμπέτικο. Από την εφηβεία και μετά «κόλλησα» με τους Radiohead μέχρι και σήμερα. Ακούω πολύ μουσική και πολλά είδη. Μερικά αγαπημένα είναι οι Beatles, Bjork, Bach, Μάνος Χατζιδάκις, Moby, Portishead, Massive Attack, Billie Holiday και πολλοί άλλοι.

- Όλα αυτά και άλλα αντιφατικά εναρμονισμένα;
Ποτέ δεν με ενδιέφεραν τα εύκολα. Το δύσκολο είναι πρόκληση. Μέχρι στιγμής πάντως το άλμπουμ έχει πάρει πολύ θετικές κριτικές, από ανθρώπους τους οποίους υπολογίζω. Τολμώ να πω ότι ο απολογισμός των παρουσιάσεων, είναι θετικός, κάτι για το οποίο χαίρομαι ενώ ταυτόχρονα το νοιώθω σαν ευθύνη για το μέλλον. Πάντως, όταν έγραφα την μουσική για τα «Πατώματα Βρεγμένα», αυτό που ήθελα, ήταν να εκφραστώ κι όχι να μπω σε κάποια μουσική κατηγορία. Δεν μου αρέσουν οι ετικέτες.

- Ωστόσο στα μπαράκια «παίζεις» κάποια εμπορικά κομμάτια, για βιοπορισμό προφανώς.
Ναι, παίζω σαν dj συνθέσεις πολύ διαφορετικές από τις δικές μου. Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Αλλοίμονο αν έπαιζα μόνο παρόμοιες με τις δικές μου μουσικές. Θα ήταν μονότονο και ακατάλληλο ως πρόταση διασκέδασης. Τώρα, αν με ρωτάς γιατί δεν έκανα μουσική πρόταση αντίστοιχη με άλλων dj που επικεντρώνονται στα «σάμπλινγκ», σου λέω ότι δεν σκέφτομαι έτσι. Ίσως γιατί έχω πολλά χρόνια μουσικών σπουδών και ακουσμάτων πίσω μου.

- Πόσο δύσκολο είναι να διαδοθεί το μουσικό έργο;
Ναι, η ελληνική δισκογραφία περνάει κρίση (όπως και η χώρα δυστυχώς). Η κρίση είναι διεθνής κατά τη γνώμη μου. Πιστεύω στις μικρές ανεξάρτητες εταιρείες όπως είναι η Οnairmusic από την οποία κυκλοφορούν τα «Πατώματα Βρεγμένα». Είναι ενδιαφέρουσα και αρκετά ισχυρή η ανεξάρτητη σκηνή διεθνώς. Από κει και πέρα, σήμερα και μέσω του διαδικτύου μπορεί κάποιος να κυκλοφορήσει ακόμα και μόνος του τη δουλειά του και η πορεία της να κριθεί από το κοινό, όπως πάντα.

- Τα άμεσα σχέδιά σου είναι…
Έχουμε ήδη ξεκινήσει πρόβες με άλλους τρεις μουσικούς για να παρουσιάσουμε το άλμπουμ, και όχι μόνο. Γράφω επίσης μουσική και για δυο ταινίες μικρού μήκους. Από το καλοκαίρι ξεκίνησα να γράφω ήδη το δεύτερό μου δίσκο, ο οποίος δεν θα είναι… τόσο σκοτεινός. Μπορεί κάποιος να βρει περισσότερες πληροφορίες και να ενημερώνεται στην προσωπική μου σελίδα που είναι : www.mariapanosian.com

Γ ια αυτά και άλλα τέτοια ποιητικής εμβέλειας στιχάκια αξίζει να αγοράσετε, να χαρείτε τον καινούριο δίσκο των Χαΐνηδων. Πολύ περισσότερο, που είναι διπλός, υπερπλούσιος με την κουζουλάδα της παρέας, που πατώντας στην παράδοση και στην σύγχρονη μουσική προίκα ανοίγει δρόμους ή βαθαίνει άλλους πρόσφατα διανυμένους στο λαϊκό τραγούδι. Κυρίως, χρόνια μας επιδαψιλεύει με όμορφα καλούδια. Είχα καιρό να συναντήσω το Μαράκι, την αγαπημένη φίλη Μαρία Κώτη. Βρεθήκαμε, ήπιαμε καφέ και χαιρετώντας με, είπε: «Αυτό είναι το καινούριο μας cd, άκουσέ το και να γράψεις μόνο αν νομίζεις ότι αξίζει».

«Αγροτοκτηνοτροφικά και Μητροπολιτικά» ο περίεργος τίτλος, καιρό έχει βγει αλλά δεν το έφεραν «του κύκλου τα γυρίσματα» να τον ακούσω, εκτός από ένα τραγούδι, που πήρε τ' αφτί μου στο ραδιόφωνο. Είχα διαβάσει μόνο σε απογευματινή εφημερίδα λίβελλο γνωστού αποτυχημένου συνθέτη, που βιοπορίζεται ως κακότροπος μουσικοκριτικός και εργολαβικά λοιδορεί τους Χαΐνηδες από την πρώτη τους εμφάνισης. Το υπόλοιπο της μέρας ασχολήθηκα με τον δίσκο των φίλων μου, που από την πρώτη μέρα ξεχώρισα για το ταλέντο και το ωραίο έργο. Αργά το βράδυ έστειλα στην Μαρία μήνυμα: «Είναι πανέμορφα. Μπράβο σε όλους σας»!!

Πιστεύω ότι αυτή η δουλειά των Χαΐνηδων είναι διαρκής, σε νέες βάσεις πειραματισμός. Μοιάζει να μην τους ενδιαφέρει αν θα βγάλουν ολοκληρωμένα και -γιατί όχι;- δημοφιλή άσματα, παρότι προκύπτουν αρκετά ωραία τέτοια. Και εδώ είναι το κρίσιμο ζήτημα. Εντάξει τα πειράματα με ήχους και στιχάκια, αλλά δεν είναι αυτοσκοπός και εκζήτηση. Ζητούμενο είναι το καλό τραγούδι. Έχουμε συνηθίσει με διάφορους ατάλαντους, που καταξεσκίζουν μουσικά έργα (και αρχαίο δράμα, αλλά αυτό είναι αλλουνού παππά) και καμαρώνουν: Την «πείραξα» την «Φραγκοσυριανή» του Μάρκου. Άμουσοι ραδιοφωνικοί και άλλοι παραγωγοί -προαγωγοί χειροκροτούν: «Το φρέσκαρε το τραγούδι». Την τύφλα τους!

Καθείς ό,τι έχει δίνει, αλλά το έχω ξαναρωτήσει: Γιατί όλοι αυτοί, που κανιβαλίζουν την ομορφιά του παρελθόντος, χρησιμοποιούν τους τίτλους των πρώτων δημιουργών. Γιατί στην εν λόγω περίπτωση τιτλοφορούν: «Φραγκοσυριανή», του Μ. Βαμβακάρη και δεν γράφουν, παραδείγματος χάριν: «Φραγκοσταυρούλα», του κυρίου Τίποτα; Για να κλέψουν από την δόξα του πρωτότυπου και προπαντός να πουλήσουν εξαπατώντας το κοινό! Και μην πείτε τώρα το τετριμμένο και αυτονόητο ότι η διαρκής διασκευή του παλιού φέρνει το καινούριο, γιατί από όλους αυτούς τους σύγχρονους κανιβαλιστές λείπει, κατά τεκμήριο, το αξιόλογο έργο. Κάθε αυτοσχεδιασμός, ξαναπαίξιμο, επεξεργασία παλιών και νέων ασμάτων έχει αδιαμφισβήτητο κριτήριο: Οδηγεί σε καινούριο αξιόμαχο τραγούδι, προχωρά την μουσική, μας ψυχαγωγεί;

Και στον νέα δίσκο των Χαΐνηδων δεν θα βρείτε τέτοιες καλπουζανιές. Σε σχέση με τις παλιότερες δουλειές τους είναι, νομίζω, πισωγύρισμα στην παράδοση της κρητικής μουσικής και ξανακοίταγμα, μάλλον ξαναβάφτισμα, που γίνεται από την πρώτη νότα αφετηρία για νέες εκδοχές και προπαντός για εμπλουτισμό, που οδηγεί σε σύγχρονες αναζητήσεις και άσματα. Δεν είναι μόνο ο καταπληκτικός στίχος, ο κουζουλός φίλος Δημήτρης Αποστολάκης πάλι βρίσκεται σε δαιμονιώδη φόρμα, αλλά και τα παιξίματα, οι εκτελέσεις, οι ερμηνείες, η ατμόσφαιρα, όλα τα αντιθετικά συστατικά κάθε όμορφου άσματος.

Αν μείνεις κανείς στους τίτλους, πολύ περισσότερο αν ακούσει άπαξ και επιπόλαια, μπορεί και να πει ότι τα παιδιά αντιγράφουν ριζίτικα, κοντυλιές, συρτά, ότι αναμασούν την κρητική παράδοση. Αν αφεθείς, όμως, χωρίς προκαταλήψεις στην μουσική πανδαισία, καταλαβαίνεις, μάλλον, αισθάνεσαι, έχεις μέθεξη, είναι η σωστή φράση, σε καινούρια ωραία ταξίδια. Η παράδοση σε αγκαλιάζει και σε οδηγεί σε απερπάτητους κήπους, γεφυρώνοντας παλιές και νεώτερες, όχι μόνο ελληνικές, αναζητήσεις. Το πιο σημαντικό είναι, δεν θα πάψω να το λέω, ότι το σεργιάνι, ακόμα και σε μερικές περιπτώσεις, που ξενίζει -καλοδεχούμενο, φυσικά, και αυτό- κάνει την ψυχή να σεγκοντάρει ένα όμορφο τραγούδι.

Αν στα «Αγροτοκτηνοτροφικά» η κρητική μουσική παράδοση εμφανίζεται δυναμικά σαν η βάση για το ταξίδι, στα «Μητροπολιτικά» συμβαίνει ένα βαλκανικό πανηγύρι, που ολοένα ανανεώνεται μέχρι σήμερα, την κάθε στιγμή, που ακούμε τον δίσκο, καθώς διαπλέκεται με ήχους τζαζ, θεατρικής, κλασσικής, δυτικότροπης, και ένας διάολος ξέρει ποιων άλλων ξένων μα τόσο δικών μας προσμίξεων, μουσικής. Εδώ είναι καθοριστική η ενορχηστρωτική άποψη του Θοδωρή Ρέλλου, τον γνωρίσαμε στους Mode Plagal και από άλλες συνεργασίες, έπαιξε στις συναυλίες και με τους Χαΐνηδες. Το κράμα, που βγαίνει από την όλη διπλή δουλειά των Χαΐνηδων είναι όντως πολύτιμο, αφορμή για ουσιαστική ψυχαγωγία.

Αυτό το τελευταίο δεν είναι αμελητέο, ιδίως στην εποχή μας. Η δισκογραφία έχει πεθάνει (τέτοια, που ήταν, καλά να πάθει)!, πλην, όμως, βγαίνει καινούριο αξιόλογο έργο και κάποιες φορές με διαχρονικές προοπτικές. Νέα παιδιά, αλλά και παλιότεροι δημιουργοί διαρκώς πειραματίζονται, παρότι δεν τους παίζουν οι ημιθανείς εταιρείες δίσκων. Αυτό δεν συμβαίνει για την ώρα με τους Χαΐνηδες (ο δίσκος βγήκε από την ΜΒΙ, Εταιρεία Γενικών Εκδόσεων). Πειραματίζονται, εκφράζονται, βγάζουν την ψυχή τους, μερικές φορές, με καινούρια μορφή και περιεχόμενο και μας «πειράζουνε», που έλεγαν οι παλιοί ρεμπέτες.

Στον παρατεταμένο μεσοπόλεμο, που πλέον ζούμε περιμένοντας τον τρελό να πατήσει την σκανδάλη, είναι άκρως παρηγορητικό, λυτρωτικό πρωτίστως, να βγαίνουν έργα όπως τα «Αγροτοκτηνοτροφικά και Μητροπολιτικά», το πείραμα να πυροδοτεί το τραγούδι, που το έχουμε σήμερα μεγαλύτερη ανάγκη. Και δεν είναι μόνο το άσμα, που έχουμε συνηθίσει, αλλά και αυτό, που αναιρεί τα υπάρχοντα και ζητάει να βγει σε άλλους ατραπούς. Τα δυο αυτά σημαντικά, θαρρώ, γεφυρώνει, όχι απλώς ικανοποιητικά, αλλά εμπνευσμένα ο διπλός δίσκος των Χαΐνηδων.

Με πολύ τολμηρές κοινωνικές προεκτάσεις, σήμερα στην υπό κατοχή από τον γερμανικό οικονομικό νεοναζισμό χώρα, με κυβέρνηση δωσίλογων, με λαό κοιμισμένο, αφιονισμένο. Ακούστε, για παράδειγμα, «Το καραβάνι» και την «Ωδή στους νικημένους» για να μην σας μείνει καμιά αμφιβολία ότι και σήμερα ορισμένα τραγούδια μας θα μείνουν στον χρόνο, να μιλάνε για μας, τους για την ώρα αριθμητικά ελάχιστους, πλην εκλεκτούς, που δεν χάνουμε την ευαισθησία, την λεβεντιά, που δεν διπλώνουμε τις σημαίες του κοινωνικού αγώνα, αλλά κρεμάμε σε αυτές την ψυχή και το έργο μας.

Επειδή τα συγκροτήματα είναι ρέουσες στον χρόνο και στις συνθήκες μουσικές κυψέλες, στον δίσκο η σύνθεση των Χαΐνηδων είναι: Δ. Αποστολάκης, λύρα, σάζι, τραγούδι. Δ. Ζαχαριουδάκης, κιθάρα, τραγούδι. Τ. Κανέλλος, ντραμς, ηλεκτρική κιθάρα. Μ. Κώτη, τραγούδι. Δ. Μπρέντας, γκάιντα, κλαρίνο, καβάλ,νέι. Μ. Νικόπουλος, λαούτο, μπουζούκι, μαντολίνο, μπαγλαμά. Α. Σκαμνάκης, μπάσο. Α. Νόνης, πιάνο, νταούλι και άλλα κρουστά. Συνέπραξαν οι: Θ. Ρέλλος, σαξόφωνα και φλάουτο, Κ. Βάγια, Π. Παπαπετρόπουλος, σάζι. Εκτός από τους Χαΐνηδες τραγουδούν: Ψαραντώνης, Γιώργης Ξυλούρης (Ψαρογιώργης), Κωστής Αβυσσινός, Μιχάλης Τζουγανάκης, Γιώργης Παπαδάκης, Δημήτρης Λιαπάκης. Συμμετέχει ο Δημήτρης Πουλικάκος.

Ήταν μερικές σκέψεις με αφορμή τον τελευταίο δίσκο των Χαΐνηδων. Από εδώ και πέρα αρχίζει η μέθεξη και η ψυχαγωγία. Κλείνω με μερικά στιχάκια, μεγάλη απλή, μεστή ποίηση, από αυτά, που ζηλεύω να γράψω. Προσοχή! Δεν διαβάζω λόγια, μέσα μου ακούω τραγούδι:

Ο Γιάννης Μπασκόζος, διευθυντής του «Διαβάζω», της μηνιαίας επιθεώρησης για το βιβλίο, μέσα σε όλες του τις δουλειές δεν ξεχνά να μας αιφνιδιάζει ευχάριστα με τα ωραία διηγήματά του. Πέρασε μια εξαετία από το «ΜΕΖ» και να η νέα συλλογή με τίτλο: «Ποιοι ακούνε ακόμα τζαζ; Και άλλες περίεργες ιστορίες» (εκδόσεις Κέδρος). Σύντομες, όπως πάντα ιστορίες-εικόνες της καθημερινής ζωής, από αυτές, που ορισμένοι, ίσως και να μην τις προσέχουν, πλην όμως, δίνουν την ευκαιρία στον διηγηματογράφο να τις αναδεικνύει και να πλέκει με απλό, όμορφο και μεστό τρόπο τον καμβά της αφήγησης, που προσελκύει, επειδή άμεσα μιλάει για δικά μας πράγματα.

Για κάποιους, που παλιότερα ζήσαμε κοινές πολιτικές εμπειρίες με τον Γιάννη, ίσως λένε πολύ περισσότερα αισθήματα τα διηγήματα, χωρίς, ωστόσο, να περιορίζεται η κοινωνική τους εμβέλεια. Ας πούμε ότι έχουμε μια παραπάνω νοσταλγική διάθεση και ένα μέτρο για το πού πήγαν, τι έγιναν εκείνες οι παρέες. Μην περιμένετε τώρα, βαρύγδουπες αναλύσεις, που συνηθίζουν διάφοροι κριτικοί της λογοτεχνίας με ή χωρίς εισαγωγικά. Τις απεχθάνομαι ανέκαθεν, επειδή είναι φύρα για το ίδιο το κρινόμενο έργο. Αγοράστε αυτό το βιβλίο και αφεθείτε στις 150 σελίδες του. Ταξιδέψτε στην σύγχρονη Ελλάδα, βρείτε και το εαυτό σας σε κάποιες από τις ιστορίες.

Στα θετικά και η γλώσσα του Γιάννη Μπασκόζου, που είναι απλή καθημερινή κουβέντα, σα να διηγείσαι στον καλύτερο φίλο την εμπειρία, που έζησες χθες το βράδυ. Από τα 11 διηγήματα, μου άρεσαν ιδιαίτερα: Το ομότιτλο, «Στιγμές από το βίο του Πέτρου Πικρού», η μικρή αστυνομική ιστορία «Το κοτσυφάκι», «Όλο το νησί» και «Το παπί». Σχεδόν σε όλα τα διηγήματα η μουσική παίζει κάποιο σημαντικό ρόλο. Καλύτερα, όμως, να το πω αυτό με τα ίδια τα λόγια του συγγραφέα αντιγράφοντας το οπισθόφυλλο του βιβλίου:

«"Η μουσική είναι η εμπειρία σου, οι σκέψεις σου, η σοφία σου, αν δεν την ζήσεις, δεν θα βγει από το κόρνο σου"- έλεγε ο Τσάρλι Πάρκερ. Οι περισσότερες ιστορίες σε αυτό το βιβλίο ακολουθούν την αντίστροφη πορεία: Η εμπειρία, οι σκέψεις, οι πράξεις των ανθρώπων, που πρωταγωνιστούν διαμορφώνονται, κατά έναν ανεξήγητο λόγο, μέσα από τις μουσικές. Μουσικές πολλών ειδών, που γίνονται αφηγηματικό πεδίο πάνω στο οποίο κυλούν ιστορίες ανθρώπων καθημερινών. Ιστορίες, που μιλούν για παράταιρες φιλίες, δύσκολες σχέσεις, ελπιδοφόρους και άλλοτε προδομένους έρωτες, μικρές κακίες, μεγάλες προσδοκίες. Ιστορίες για ανθρώπους, που βγάζουν την γλώσσα σε ό,τι δεν τους ταιριάζει, και για άλλους, που είναι οι πιο πολλοί και υποχωρούν μπροστά σε μια κοινωνία, που απλώς τους ανέχεται. Ανάμεσα στις ανθρώπινες συμπληγάδες, άλλοτε κυρίαρχη, άλλοτε συνοδευτική, ακόμα και σιωπηλή, λάμπει πάντα η μουσική».

Κ αινούρια παιδιά με ρομαντισμό και όνειρα, προσπαθούν να ανοίξουν δρόμο στο λαϊκό τραγούδι μακριά από τα τηλεοπτικά κυκλώματα και τον σκυλάδικο ορυμαγδό. Τελευταία γνωρίσαμε ένα από αυτά, τον τραγουδιστή Γιώργο Ρήγα με τον πρώτο του δίσκο (cd), με τίτλο «Άδεια καφενεία», που περιέχει πέντε όμορφα τραγούδια. Κάναμε μαζί του μια σύντομη συζήτηση για το τραγούδι και τις φιλοδοξίες του:

- Πως ασχολήθηκες με το τραγούδι;
Άρχισα μουσική σε ηλικία 5 ετών, στην αρχή μαθαίνοντας μ' ένα πιάνο, κάποια στιγμή με ρώτησαν οι γονείς τι όργανο θα ήθελα να μάθω. Έτσι διάλεξα μπουζούκι. Έκανα κλασσική κιθάρα για να μπορέσω να παρακολουθήσω θεωρία και αρμονία της μουσικής. Με το τραγούδι ασχολήθηκα από πολύ μικρός. Από τα μαθητικά χρόνια. Στα 17 μου χρόνια ξεκίνησε η επαγγελματική πορεία.

- Τι σημαίνει "Άδεια καφενεία";
Αν και το συγκεκριμένο τραγούδι του δίσκου έχει ερωτικό περιεχόμενο, ο τίτλος θα μπορούσε κανείς να πει ότι έχει σημειολογικό χαρακτήρα. Άδεια καφενεία λόγω της κατάστασης που βιώνουμε τον τελευταίο καιρό στην Ελλάδα και που πολύ φοβάμαι θα συνεχίσουμε να βιώνουμε. Έχω την τύχη να συνεργάζομαι με εκλεκτούς σε αυτό το εγχείρημα. Είναι μεγάλη τιμή για μένα ότι στο ξεκίνημα μου εμπιστεύτηκε δύο κομμάτια ο μεγάλος συνθέτης Θανάσης Πολυκανδριώτης, σε στίχους του Γιώργου Λεκάκη. Δυο τραγούδια υπογράφει ο Τάσος Χρηστίδης, οι στίχοι είναι του Γιώργου Νικολαΐδη, που γράφει στίχους και σε ένα τραγούδι του Γιώργου Παχή. Ο Μάριος Σιδερίδης έκανε τις ενορχηστρώσεις και την επιμέλεια παραγωγής.

- Πόσο ανοιχτοί είναι οι δρόμοι σε έναν καινούριο τραγουδιστή;
Ζούμε σε εποχή, που τα πάντα κινούνται γύρω από το χρήμα, αυτό δυστυχώς συμβαίνει και στο τραγούδι. Δεν υπάρχει ο ρομαντισμός που υπήρχε κάποτε στην μουσική. Τώρα για να καταφέρεις να κάνεις μια δουλειά πρέπει να ξοδέψεις αρκετά. Σκέφτομαι ακόμα ρομαντικά και θέλησα να πω πράγματα, που με αντιπροσωπεύουν και να έχουν κάποια αξία. Υπάρχουν συγκεκριμένοι τρόποι για να κάνει κάποιος πρωτοεμφανιζόμενος γνωστή τη δουλειά του στο ευρύ κοινό. Τα ραδιόφωνα σχεδόν όλα λειτουργούν με playlist κονσερβοποιημένο, που καθορίζεται από δισκογραφικές εταιρείες και από μια σειρά καταστάσεων, lifestyle περιοδικά, κουτσομπολιά. Δεν θέλω να ακουστώ σκληρός και δεν λέω ότι μόνο με αυτόν τον τρόπο συμβαίνουν πράγματα, αλλά είναι γεγονός ότι η πλειοψηφία λειτουργεί έτσι. Ο άλλος δρόμος είναι δύσκολος και χρονοβόρος. Απαιτεί υπομονή, «γερό στομάχι», και επιμονή. Είμαι της άποψης ότι αν κάτι αξίζει, θα βρει τον δρόμο του. Πιστεύω πως θα έρθει κάποια στιγμή για να φανεί η δουλειά μου και η προσπάθειά μου και να πάρει την θέση που εγώ πιστεύω πως της αξίζει.

- Η δισκογραφία πεθαμένη, οικονομική κρίση. Βγαίνει μεροκάματο; Κάνεις τελικά μόνο το κέφι σου; 
Χρειάζεται συνεχώς να παλεύεις και να επιμένεις. Το μεροκάματο βγαίνει δύσκολα, αλλά εξαρτάται και από το τι ο καθένας θεωρεί μεροκάματο και πόσο ψηλά βάζει τα στάνταρ του. Μέχρι στιγμής βάζω ψηλά τον πήχη σε ότι έχει να κάνει με την ποιότητα της δουλειάς και όχι με το ποσό που θα κερδίσω από αυτή. Θα ήταν ψέμα όμως να πω ότι το μεροκάματο βγαίνει εύκολα. Σημασία για μένα έχει η προσπάθεια και το να αγαπάς και να πιστεύεις σε ό,τι κάνεις. Οπότε ναι, το κέφι μου το κάνω και επειδή ακριβώς με ενδιαφέρει να κάνω το κέφι μου, δεν έχω εκπτώσεις στην ποιότητα της δουλειάς μου.

- Το εμπορικό, σκυλοπόπ τραγούδι τα έχει σαρώσει τελικά όλα; Πού θα ήθελες να τοποθετηθείς, σε ποιο είδος μουσικής, στην πορεία του χρόνου;
Το εμπορικό «σκυλοποπ», όπως λέτε, κατέχει μεγάλο μέρος της μουσικής στις μέρες μας. Είναι, πιστεύω, η εύκολη λύση. Όλοι όμως ξέρουμε, και ξεχωρίζουμε το καλό. Πιστεύω ότι είναι στο χέρι μας να ανατρέψουμε αυτή την κατάσταση και να πάψει αυτό το σκυλοποπ, όχι μόνο στο τραγούδι αλλά και στην ίδια μας την ζωή. Ασχολούμαι με το καλό λαϊκό τραγούδι και θεωρώ ότι δεν χρειάζεται να εξηγήσω περισσότερο τον όρο. Με τέτοια τραγούδια μεγάλωσα και αυτά με αντιπροσωπεύουν και με εκφράζουν. Στην πορεία του χρόνου λοιπόν θα ήθελα να ανήκω σε εκείνη την πλευρά του τραγουδιού και της μουσικής και πιστεύω πως θα το καταφέρω.

- Ποια είναι τα άμεσα σχέδιά σου;
Ετοιμάζω κάποια πράγματα για την φετινή σεζόν. Το πιο σημαντικό όμως είναι η κυκλοφορία δυο τραγουδιών ενός από τους πιο μεγάλους Έλληνες συνθέτες. Το ένα καινούργιο και το άλλο διασκευή ενός παλιού και πολύ γνωστού τραγουδιού. Επίσης θα κάνω και κάποιες εμφανίσεις στην Αθήνα, οι οποίες θα ξεκινήσουν στις αρχές του Νοέμβρη.

Ο Νίκος Μαμαγκάκης έκανε πάλι με το ταλέντο την διαφορά. Ανήσυχος και δημιουργικός πάντα εστιάζεται σε αυτό, που οι πλείστοι πια δοξάζουμε (ελάχιστοι ακόμα πετροβολάνε), πλην, όμως, μέσα στην ανιαρή και σκληρή καθημερινότητα δεν ανοίγει φτερά το μυαλό και η ψυχή να το «τραγουδήσουμε» για την απαντοχή μας και την έμπνευση. «Το τραγούδι του Μπελογιάννη και της Έλλης Παππά», μονόδραμα, ή μικρό ρέκβιεμ για τον Νίκο και την Έλλη, όπως χαρακτηρίζει ο ίδιος τον καινούριο δίσκο, έναν από τους πιο όμορφους πίνακες, πιστεύω, που στολίζουν την πινακοθήκη της ελληνικής μουσικής.

Η «μοίρα» των μαρτύρων των λαϊκών αγώνων. Η εξουσία τους σκοτώνει γιατί εμποδίζουν τ' άνομα σχέδιά της σαλπίζοντας ελπιδοφόρα μέρα στους υποτελείς της. Κι όταν αργότερα κλείνουν οι πληγές της μνήμης, έρχεται «δεύτερος γύρος», τους αποθεώνει υποκριτικά για να χτυπήσει, όσο μπορεί, αυτό για το οποίο εκείνοι μαρτύρησαν. Ευτυχώς έρχεται ύστερα η Τέχνη με τον πανδαμάτορα Χρόνο αλφάδι της, που όλα τα ξεπατώνει εκτός από την σπορά του ήρωα και του μεγάλου καλλιτέχνη. Αρκεί ο μάστορας να είναι ταλαντούχος, όχι για τους θυσιασμένους στον βωμό της προκοπής, αλλά για όλους εμάς τους μέτριους και ασήμαντους, που θ' απολαύσουμε τον ύμνο στην Θυσία.

Συγκλόνισε τον κόσμο ο Άνθρωπος με το Γαρύφαλλο, η υπόθεση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του, τραγική επιτομή του βίου και της πολιτείας των ταγματασφαλιτών και των γερμανοτσολιάδων, που με την αιματηρή επέμβαση των ξένων μετά το 1944 κάθισαν στον σβέρκο του λαού και οι απόγονοι των οποίων μέχρι σήμερα μας διαφεντεύουν. Αυτή είναι η «πρώτη ύλη» για το μονόδραμα του Νίκου Μαμαγκάκη. Δεν γράφω τυχαία για την «μαστοριά». Ένα τέτοιο θέμα είναι δίκοπο μαχαίρι, μπορεί εύκολα να γίνει μελόδραμα ή εμβατήριο. Ο Νίκος Μαμαγκάκης διαβαίνει πάλι δικό του πρωτότυπο δρόμο, παντρεύοντας πρωτοποριακή μουσική με λαϊκά στοιχεία, σε πρωτοφανή ισορροπία και αποστασιοποίηση, που εκπέμπει αυθεντική αισθητική συγκίνηση. Μετράει, βέβαια, και ο λόγος. Και αυτός ο δίσκος (cd), όπως και η όλη η καινούρια φουρνιά έργων του Μαμαγκάκη, κυκλοφορεί από την μικρή μουσική «βιοτεχνία», την ΙΔΑΙΑ, που έχει στήσει τα τελευταία χρόνια ο συνθέτης.

«Έζησα -σημειώνει- την υπόθεση Μπελογιάννη από κοντά, κυνηγημένος από ασφαλίτες (αδερφό κομμουνιστή στην Μακρόνησο), με μια δραματική περιρρέουσα ατμόσφαιρα από διάφορα πικ-απ, που παίζανε τις επιτυχίες της άνθισης του ρεμπέτικου και που σε όλη την διάρκειας της δίκης αυτής αλλά και γενικότερα της τραγικής εποχής εκείνης, ακουγότανε σαν ασταμάτητα μοιρολόγια ειδικά γραμμένα για τις περιστάσεις αυτές. Διαβάζοντας τελευταία την ποίηση της Έλλης Παππά και τα "Γράμματα στο γιο μου", εντελώς αυθόρμητα άρχισα να μελοποιώ».

Η φιλόλογος Μαρία Παχνιστή «κορφολόγησε» από το βιβλίο «Γράμματα στο γιο μου» και από τα ποιήματα «Δουλειά της φυλακής», ένα μικρό λιμπρέτο, που διαβάζει η Σαβίνα Γιαννάτου πάνω σε λαϊκότροπες παραλλαγές για πιάνο. Στα ενδιάμεσα κυριαρχεί η μικρή ρεμπέτικη σουίτα για οκτώ όργανα και το όλο αυτό σύνολο διανθίζεται με έντεκα τραγούδια, που ερμηνεύουν η Σαβίνα Γιαννάτου, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, η Ειρήνη Δερέμπεη και ο Παναγιώτης Παπαϊωάννου.

Ο Ν. Μαμαγκάκης με την πρωτοποριακή μουσική εικονογραφεί ρωμαλέα, όχι πασίγνωστα ηρωικά στοιχεία της δίκης, της παγκόσμιας κινητοποίησης και της εκτέλεσης, αλλά τις απλές μα τραγικές καθημερινές στιγμές δυο ερωτευμένων νέων και συνάμα αγωνιστών, που είναι θύματα κακόγουστης παράστασης του κράτους των δοσίλογων, που αυτή η αγάπη τούς ατσαλώνει στον δρόμο για τον δικό τους γολγοθά, αλλά και στην θυσία του Ανθρώπου με το Γαρύφαλλο, που τον κάνει παγκόσμιο σύμβολο του αγώνα για την Προκοπή. Και πόσο δένει αρμονικά στα γραπτά της Έλλης το φυλακισμένο πλην ξεχειλίζον ερωτικό στοιχείο με το υψηλό φρόνημα, με το αποκορύφωμα αξιοπρέπειας στον πάτο της χαμέρπειας, με την πίστη στα ιδανικά, για τα οποία πάσχουν και θυσιάζονται, με τον πόθο για την άλλη κοινωνία της δουλειάς και της προκοπής.

Αυταπάτη; Δεν ζει χωρίς αυτήν και προπαντός δεν δημιουργεί η ανθρωπότητα. Πόσο όμορφα τα αλέθει όλα αυτά ο Ν. Μαμαγκάκης, ώστε να μην χωρίζουν και να γίνουν ενιαίο, ρέον διαχρονικό τραγούδι! Και τα αφηγηματικά μέρη έχουν την «μελωδία» τους. Ωραίες ερμηνείες. Σαβίνα Γιαννάτου, επειδή σε δυσαρέστησα με άλλα γραπτά, όταν βρίσκεις τον μεγάλο συνθέτη, είσαι η πάντα κορυφαία φωνή του καιρού μας, με το μοναδικό χρώμα, που αυτόματα, λες, προσαρμόζεται στις ανάγκες του έργου. Μην περιμένετε τώρα αναλύσεις και περιγραφές για αυτό, που καθρεφτίζει στις σημερινές συνθήκες και την δική μου αγωνιστική πορεία και την έμπνευση. Αφενός η ομορφιά και η συγκίνηση δεν φυλακίζονται σε λέξεις, αφετέρου δεν μοιράζονται. Θέλω να τις κρατώ καλά μόνο για πάρτη μου, όσες φορές ακούω τον δίσκο. Γράφω, απλώς, απολαύστε τον, ιδιαίτερα οι νέοι, που με την συνενοχή σας, καθημερινά σας κλέβουν το συναίσθημα, την αισθητική και την αγωνιστική προοπτική.

Έρχεται σε καίρια στιγμή το έργο του Ν. Μαμαγκάκη για τον Άνθρωπο με το Γαρύφαλλο, όταν η ξενόφερτη εξουσία δια των υποτελών Μέσων Μαζικής Εξαχρείωσης εκμεταλλεύεται μετά την αποδημία της Έλλης Παππά τα γραπτά της για καινούριο, υποτιθέμενο ραφινάτο και τάχα από «αιρετικές» θέσεις αντικομμουνιστικό κρεσέντο. Θυμάμαι συνεργαστήκαμε με την Έλλη. Στο εκπαιδευτικό ρεπορτάζ! Η σύντροφος του Μπελογιάννη, που γλυτώνει την ζωή, επειδή κυοφορεί το γιο τους, βγάζει το ψωμί της καλύπτοντας για το «Έθνος» (άλλος κι αυτός συμβολισμός) τις δραστηριότητες του υπουργείου Παιδείας, μετά την λαίλαπα του ΠΑ.ΣΟ.Κ. που αποτελειώνει την Ελλάδα! Θυμάμαι τις έντονες τότε διαφωνίες μας για τα πολιτικά πράγματα και για την Αριστερά. Αλλά μια Έλλη, που έφθασε τόσες φορές στα όρια, μπορεί να γράφει, να λέει ό,τι νομίζει. Κι εμείς οι «άψητοι» να διαφωνούμε. Έτσι προχωρά η ζωή.

Είναι ευτυχώς η Τέχνη για όλους βάλσαμο. Ο χρόνος τον εκλεκτό και τον αγαπημένο πάντα του φυλάει ζεστή γωνιά στην αιωνιότητα, ακόμα και όταν τον αφανίζει. Μάλλον η σχετική αιωνιότητα έχει συνήθως την καταστροφή τίμημα βαρύ. Για να «μιλήσει» αυθεντικά και λυτρωτικά η τέχνη. Όπως κάνει, καλή ώρα, ο Νίκος Μαμαγκάκης με το ρέκβιεμ για τον Μπελογιάννη και την Έλλη Παππά, προσθέτοντας, κατά την ταπεινή μου άποψη ένα ακόμα κλασσικό έργο με παγκόσμια εμβέλεια. Πως το λέει στον τελευταίο χαιρετισμό ο Νίκος Μπελογιάννης; «Πρέπει να ζήσεις για το παιδί και την εκδίκηση»! Η τέχνη την πήρε ήδη, με το σκίτσο του Πικάσο, με το μονόδραμα του Μαμαγκάκη, με καναδυό λαϊκά τραγούδια και ίσως κάτι που ξεχνάω. Τώρα, αν θα εκδικηθεί και η ζωή, είναι αλλουνού παπά ευαγγέλιο. Μάλλον του «πατέρα πάντων πόλεμου».

Φυσικά και εν μέρει δεν συμφωνώ με τον συνάδελφο Μανώλη Πιμπλή, που τιτλοφορεί το ρεπορτάζ στα «Νέα» για τα ευπώλητα βιβλία του 2011: «Η κρίση "πουλάει"». Με ή δίχως εισαγωγικά η βλακεία πουλάει τρελά, που είναι ανίκητη στην Ελλάδα. Εξόχως αποκαλυπτικά τα στοιχεία, που παραθέτει ο συνάδελφος πιστοποιούν την ανωτέρω εκτίμησή μου. Μόνο η χαζομούνικη (κατ' ευφημισμό) λογοτεχνία σαρώνει στους πάγκους των βιβλιοπωλείων. Για χαροκαμένες κυρίες και αγάμητα κοριτσάκια (και καψουρεμένα φλωράκια). Παραθέτει και τους πρωταθλητές τίτλους με τον όγκο πωλήσεων. Τα οκτώ τέτοια ευπώλητα είναι σαχλά ερωτόληπτα απωθημένα.

Αποχαυνωμένα πιθηκάκια και μαϊμούδες στην τηλεόραση, θέλουν και το ανάλογο βιβλίο, το αφήγημα, που είναι του ίδιου φυράματος με το σήριαλ, που βλέπουν. Πάνω από 200.000 αντίτυπα για την ώρα. Μόνο ο Ουμπέρτο Έκο επιβιώνει στην δεύτερη θέση του καταλόγου με 40.000 βιβλία. Τα υπόλοιπα όλα γραμμένα από κυρίες, που κάθε χρόνο ξεφουρνίζουν μια σαχλαμάρα, τα κονομάνε χοντρά και μετά σκηνοθετούν την επόμενη ερωτική μπαρούφα. Και τι γλυκεροί τίτλοι: Χωρίς χειροκρότημα, το φθινόπωρο της μάγισσας, οι αγγελιοφόροι του πεπρωμένου, όταν αγαπάς είναι για πάντα, κόκκινο κοράλλι, τι σου είναι η αγάπη τελικά, το λουλούδι της Κριμαίας, και άλλα, τόνοι χάρτινης σαβούρας.

Ματαιοπονείς, λοιπόν, αγόρι μου Καπετανάκη, με «Του κυρίου του η φωνή»! Αν ήσουν σε άλλη χώρα και έγραφες τόσο εμπεριστατωμένα την ιστορία της δισκογραφίας, ιδιαίτερα αν δημοσίευες τα μοναδικά ντοκουμέντα από το τοπικό γκρεμισμένο εργοστάσιο δίσκων της Columbia, μπορεί να γινόσουν πανεπιστημιακός καθηγητής. Στο τριτοκοσμικό κωλοχανείο ποιος να ενδιαφερθεί όμως. Δώσανε κάποια βραβεία πάλι φέτος, φίλοι και πρώην σύντροφοι, που πατρονάρουν λογοτεχνικά περιοδικά. Τζίφος! Άμα δεν είσαι στα κυκλώματα, είτε είναι για βιβλία, ή για οπλικά συστήματα, είτε για καλλιτεχνικές παρτούζες, αναγκαία προϋπόθεση ν' ανήκεις στο κύκλωμα, να είσαι λαμόγιο.

Όλα αυτά τα χρόνια αυτοσαρκάζομαι ως αποτυχημένος ποιητής. Βλέπω τους επιτυχημένους και το βάζω στα πόδια. Όσο για την ευπώλητη λογοτεχνική σαβούρα είναι αντάξια του κωλοχανείου, του πρώτου συνθετικού. Ρίξτε μας κι άλλα μνημόνια, ξένοι τοκογλύφοι! Εδώ καράβια χάνονται και το μου…. χτενίζεται, μεταφορικώς, και προπαντός κυριολεκτικώς!

Ο μεγαλύτερος εν ζωή λαϊκός τραγουδιστής, μια από τις πέντε-έξη πιο σημαντικές μετά το 1950 φωνές. Δεν χρειάζεται κούφιες κολακείες, ούτε περιφέρεται από κανάλι σε κανάλι να αυτοπροβάλλεται φλυαρώντας επί παντός επιστητού. Ο Λάκης Χαλκιάς μιλάει πάντα με το έργο του. Μυρμήγκι ακούραστο ψάχνει και βρίσκει πάντα το αφανές αλλά τόσο όμορφο και προπαντός ψυχαγωγικό. Εκεί που δεν το περιμένεις σε παίρνει τηλέφωνο και σου λέει: Φίλε να πιούμε ένα καφέ, ν' ακούσεις και την καινούρια μου δουλειά. Και να ο νέος κάθε φορά ψηφιακός δίσκος (cd) με το μεράκι των παλιών μαστόρων, που προσέχουν στην εντέλεια και την παραμικρή λεπτομέρεια.

«Μνήμες της ξενιτιάς», δώδεκα τραγούδια της Ηπείρου τρατάρει ο Λάκης Χαλκιάς στους φίλους της αυθεντικής μουσικής. Ανθοδέσμη άγριων λουλουδιών της υπαίθρου μας - όπως σημειώνει ο τραγουδιστής. Εξαιρετική δουλειά, εκδίδεται από το δισκάδικο Music Corner με την βοήθεια της Βασιλικής και του Θανάση Σκουτέλα. Η γιαγιά Βασιλική βρέθηκε με τον σύζυγό της στην Αμερική το 1931, κορίτσι εικοσάχρονο, και για πρώτη φορά επέστρεψε στην γενέτειρα, τα Θοδώριανα Άρτας το 1965. Στις 7 Ιουλίου 2010 γίνεται στο χωριό γιορτή αφιερωμένη στην γιαγιά Βασιλική, που φέτος γιόρτασε τα 103 χρόνια της. Όπως σχεδόν όλοι οι ομογενείς φυλάνε ως κόρη οφθαλμού την μουσική παράδοση του τόπου τους.

Η γιαγιά Βασιλική και ο Θανάσης Σκουτέλας συναντήθηκαν με τον Λάκη Χαλκιά και μαζί επέλεξαν τα τραγούδια του δίσκου, μνήμες της ξενιτιάς, που συντρόφευαν τους μετανάστες στον τόπο υποδοχής. Συνοδεύει μοναδικά ένας από τους μεγάλους μάστορες της νέας γενιάς στο κλαρίνο ο Γιώργος Κωτσίνης. Εκτός από την άφατη αισθητική απόλαυση, όπως πάντα ο Λάκης Χαλκιάς δίνει μαθήματα στους σύγχρονους τραγουδιστές πώς ερμηνεύονται αυτά τα δύσκολα τραγούδια, τα Ηπειρώτικα. Χωρίς λαρυγγισμούς και περιττές φιοριτούρες, όπως κάνουν άλλοι συνάδελφοί του, επειδή ακριβώς «δεν τα βγάζουν». Είναι βέβαια και φυσικό χάρισμα.

Κοντεύουν τέσσερεις δεκαετίες από τότε, που τον γνώρισα, αλλά ο Λάκης διατηρεί το μέταλλο της φωνής, δεν το φθείρει άσκοπα, δένεται, αφομοιώνει βαθειά αυτό, που θέλει να ερμηνεύσει, το προσαρμόζει και προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του. Φυσικά και δεν λέει τα ηπειρώτικα, όπως όταν ήτανε 30 χρονών. Αλλά και στα διπλάσια χρόνια, η ερμηνεία του έχει πρωτάκουστη αρτιότητα, προπαντός αξιοζήλευτη δωρικότητα. Τραγουδάει η εμπειρία και το μεράκι. Και αν όλα αυτά ηχούν λιγάκι θεωρητικά, δεν έχετε παρά να ακούσετε, μάλλον ν' απολαύσετε: Ρόβα, Διαμαντούλα, Βασιλαρχόντισσα, Γριά Τζαβέλαινα, Τώρα τα πουλιά, και τα άλλα τραγούδια του δίσκου.

Σαν γνήσιος τροβαδούρος, συνεχιστής της παράδοσης των Χαλκιάδων, ο Λάκης σε χνάρια ηπειρώτικα συνθέτει και τρία δικά του άσματα. Την μουσική επιμέλεια του δίσκου έχουν ο Γιώργος Κωτσίνης και ο Χρήστος Χαλκιάς. Συμμετέχει πλειάδα εξαίρετων μουσικών, που δίνουν την αίσθηση ενός ζωντανού ηπειρώτικου πανηγυριού: Λάζος Ευθυμίου και Σωτήρης Μαργώνης βιολί, Ουρανία Λαμπροπούλου σαντούρι, Θωμάς Κωνσταντίνου και Ιορδάνης Κουζινόπουλος λαούτο, Σπύρος Αλέβροντας και Παναγιώτης Καλύβας ηπειρώτικο ντέφι, Ανδρέας Νικόλης τραμπούκα. Να μην ξεχάσω το πολυφωνικό συγκρότημα Ηπείρου «Τ' Αϊτέργια» (Κατερίνα Βλάχου, Απόστολος Γεωργόπουλος, Χριστόδουλος Παπαστάθης, Νίκος Κατσαρός, Παύλος Νάκος). Συμμετέχει η Νότα Καλτσούνη.

Το πολυσέλιδα φυλλάδιο του δίσκου είναι ένα ακόμα δείγμα της μερακλίδικης δουλειάς, που κάνει ο Λάκης Χαλκιάς, όχι μόνο ως προς την αισθητική αλλά κυρίως όσο αφορά το περιεχόμενό του. Δίκην λαογράφου ερευνά τους στίχους όλων των τραγουδιών, το κοινωνικό πλαίσιο και τα παραθέτει με άλλα ενδιαφέροντα σχόλια, που διευκολύνουν την μέθεξη. Εδώ τελειώνει η παρουσίαση του νέου δίσκου ενός έξοχου τραγουδιστή, που με τιμά δεκαετίες με την φιλία του, και είναι ώρα να αρχίσει η δική σας μελωδική ευωχία…

Ο Χρήστος Τσιαμούλης πολύ νωρίς, με τις «Δυνάμεις του Αιγαίου», το 1985, ξεκινά την δημιουργική πορεία στο κήπο της ελληνικής μουσικής. Συνδυάζει σε κάθε βήμα την εξαιρετική θεωρητική γνώση με την πρωτότυπη πρακτική δράση. Με αφετηρία την παραδοσιακή μουσική, μετά την διάλυση του συγκροτήματος, παρουσιάζει κατά καιρούς σημαντικές συνθετικές δουλειές και παράλληλα εμβαθύνει συγγραφικά σε μουσικούς ερευνητικούς τομείς, είναι για παράδειγμα η δουλειά, με τον Π. Ερευνίδη για τους Ρωμιούς συνθέτες της Πόλης (εκδόσεις Δόμος). Για το συνθετικό του έργο έχω γράψει στο παρελθόν με διάφορες ευκαιρίες.

Τώρα ο Χρήστος μας παρουσιάζει ένα θεωρητικό σύγγραμμα για το Αριθμητικό Τροπικό Σύστημα της Ελληνικής Μουσικής (εκδόσεις panas music), κυρίως απευθυνόμενος στους σπουδαστές του Ωδείου Αθηνών όπου διδάσκει. Το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου είναι ότι απευθύνεται σε κάθε εραστή της παραδοσιακής μουσικής με γλώσσα κατανοητή και ο κάθε αναγνώστης μπορεί να το προσεγγίσει ανάλογα με τις γνώσεις και τις φιλοδοξίες του. Κάποιος μπορεί να πληροφορηθεί για τα ιστορικά στοιχεία της ελληνικής μουσικής, κάποιος άλλος να θελήσει να γνωρίσει συστηματικά τους τρόπους της. Οι σπουδαστές των ωδείων έχουν με την σειρά τους πεδίο λαμπρό να μπουν πολύ βαθειά στο μεδούλι της μουσικής θεωρίας με πλήθος συγκεκριμένων μουσικών παραδειγμάτων. Σταματώ εδώ και δίνω τον λόγο στον ίδιο τον συγγραφέα. Ιδού η σύντομη συνομιλία, που είχαμε με αφορμή το βιβλίο του, και δεν ήταν βέβαια δυνατό να μην επεκταθεί και σε άλλα μουσικής υφής ζητήματα:

- Νομίζω ότι είναι καλό να ξεκινήσουμε από τα φρέσκα πράγματα. Δυο λόγια για το βιβλίο.
Τα τελευταία επτά χρόνια κάνω, όπως ξέρεις, μαθήματα παραδοσιακής μουσικής στο Ωδείο Αθηνών, διδάσκω το μάθημα της θεωρίας. Το υλικό των μαθημάτων το αποτύπωσα σε ένα βιβλίο με τίτλο «Αριθμητικό Τροπικό Σύστημα της Ελληνικής Μουσικής». Η κατάταξη και η αξιοποίηση των τρόπων (ή ήχων ή μακάμ) ήταν σοβαρό ζήτημα που απασχόλησε αρκετές γενιές μουσικών. Σε αυτή την εργασία δίνεται η δυνατότητα εκμάθησης και ταξινόμησης των τρόπων και των ρυθμών της ελληνικής μουσικής παράδοσης. Με πολλά παραδείγματα τραγουδιών και οργανικών σκοπών, συνειδητοποιούμε την μεγάλη ρυθμικομελωδική ποικιλία της ελληνικής μουσικής παράδοσης. Επίσης στο βιβλίο επιχειρώ προσέγγιση των βυζαντινών ήχων και των ανατολικών μακάμ, έτσι ώστε να υπάρξει μουσικολογική θεώρηση και κοινή μουσική γλώσσα, προς χάριν κυρίως των μαθητών, που υφίστανται μια μουσική πολυγλωσσία.

- Οι νέοι προσβλέπουν περισσότερο από παλιά στα ωδεία, στην θεωρητική γνώση;
Υπάρχουν δύο ειδών μουσικοί: αυτοί που προτιμούν έναν ακουστικό και πρακτικό τρόπο εκμάθησης της μουσικής και αυτοί που ακολουθούν έναν κλασικό, «ωδειακό» τρόπο με βοηθούς τον δάσκαλο και την θεωρία. Η γνώμη μου είναι πώς είναι προτιμότερος ο πρακτικός τρόπος από τον «θεωρητικό», που δεν ακολουθείται από την πράξη. Φυσικά η άριστη λύση, η βαθειά γνώση είναι να μπορείς να συνδυάσεις και τους δύο τρόπους.

- Πόση απήχηση έχει σήμερα η παραδοσιακή μουσική;
Η παραδοσιακή μουσική έχει πλέον ουσιαστική άνθιση στην σημερινή νέα γενιά. Οι μαθητές και οι μουσικοί έχουν προοδεύσει στον τομέα της δεξιοτεχνίας οργάνων, όπως το ούτι, το κανονάκι, η λύρα, το νέι και άλλα, τα οποία μετά βίας έβρισκες στη γενιά των πατεράδων μας (ένα - δυο μουσικούς να τα παίζουν). Έχουν φτιάξει αξιόλογα μουσικά σχήματα που παίζουν μουσική από την Ελλάδα και την Μ. Ασία φέροντας τα ακούσματα αυτά πιο κοντά στους τωρινούς ακροατές, σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες.

- Συμβάλλουν, νομίζω, αρκετά και τα μουσικά σχολεία.
Αρκετοί από τους μαθητές των μουσικών γυμνασίων και λυκείων γίνονται σήμερα επαγγελματίες μουσικοί, διαθέτουν αξιόλογη δεξιοτεχνία, παίζουν σε συγκροτήματα παραδοσιακής και έντεχνης μουσικής. Εκτός από τα όργανα της λαϊκής μουσικής, όπως το μπουζούκι, που έχει μεγάλη απήχηση, άνθηση έχουν παραδοσιακά όργανα όπως το κλαρίνο, το λαούτο, το σαντούρι, η λύρα και το βιολί, χωρίς να λείπουν και τα όργανα της μικρασιατικής κομπανίας όπως το ούτι, το κανονάκι, ο ταμπουράς και το νέι.

- Τί συνέβη στο Ωδείο Αθηνών, έκανε στροφή στην παράδοση;
Εδώ και επτά χρόνια το Ωδείο Αθηνών φιλοξενεί το τμήμα ελληνικής μουσικής παράδοσης με αξιόλογες επιδόσεις. Έχουμε δασκάλους όλων των μουσικών οργάνων: βιολί, κλαρίνο, γκάιντα, σαντούρι, λαούτο, λύρα, ούτι, κανονάκι, ταμπουρά, κρουστά, νέι και μαντολίνο. Το τμήμα παρέχει -όπως ήδη ανέφερα- και μαθήματα θεωρίας, μουσικών συνόλων, τραγουδιού καθώς και παραδοσιακών χορών. Περνούν περίπου εκατό μαθητές τον χρόνο, από τους οποίους οι περισσότεροι συνεχίζουν τις σπουδές τους. Έχουν δημιουργηθεί πολλά μουσικά σύνολα -τα έχει αναλάβει ο Ανδρέας Τσεκούρας- που παίζουν μουσική από όλη την Ελλάδα, χορωδία- την οποία δουλεύει η Κατερίνα Παπαδοπούλου- και μια μεγάλη ορχήστρα η οποία έχει παίξει σε πολλές συναυλίες εντός και εκτός του Ωδείου.

- Μια προσωπική ερώτηση: Ποιο είναι το πρωτεύον για σένα, δάσκαλος, τραγουδιστής, συνθέτης;
Νομίζω πως αν αφαιρέσω κάποιο από την τετράδα: δάσκαλος, τραγουδιστής, οργανοπαίχτης και συνθέτης) δεν θα μπορώ να λειτουργήσω σωστά. Κάθε ένα από αυτά καλύπτει μιαν ανάγκη της ψυχής, είτε τις ώρες της μοναξιάς, είτε τις στιγμές που θέλω να μοιραστώ τα συναισθήματά μου με άλλους. Η διδασκαλική ιδιότητα προέκυψε ίσως από τις ανάγκες της εποχής και της γενιάς μου, όπου έβλεπα ότι εκτός των παλιών δασκάλων, όπως ο Σίμων Καράς, λίγοι ασχολήθηκαν με την προώθηση της υπόθεσης της παραδοσιακής μουσικής.

- Και το δημιουργικό κομμάτι, η σύνθεση νέων έργων;
Η αλήθεια είναι ότι τα μαθήματα απαιτούν πολλή ενέργεια, πολλές ώρες, και μετά δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για δημιουργία. Μετά όμως από δεκαεννιά (19) μουσικές παραγωγές (cd), νιώθω ότι έχω την πολυτέλεια να παρουσιάζω την κάθε επόμενη δουλειά, όταν νιώσω την ψυχική ανάγκη να το κάνω, και όχι έπειτα από μια εμπορική αναγκαιότητα. Δουλειά με δικές μου συνθέσεις έχω να κάνω από την «Αφύλαχτη σκοπιά» με τη Λιζέτα Καλημέρη, αλλά δίσκους (cd) με παραδοσιακά άσματα έχουν τελευταία κυκλοφορήσει δύο: «Μικρασιάτικη ζυγιά» με τον Σωκράτη Σινόπουλο και την Κατερίνα Παπαδοπούλου και «Γαλάζιο στον Ορίζοντα» με την Καίτη Κουλιά.

- Ποια είναι οι επόμενες, οι άμεσες βλέψεις;
Οι ιδέες είναι πολλές. Ίσως προτεραιότητα έχει το να μπω στο στούντιο για μια νέα παραγωγή με δικά μου τραγούδια καθώς και να βρω ένα χώρο στην Αθήνα, να παρουσιάσω τον χειμώνα αυτά τα καινούργια τραγούδια καθώς και τραγούδια από την παλιότερη δισκογραφία μου. Ας είμαστε καλά μέχρι τότε….

Αναμφίβολα στο Ωδείο των Αθηνών πνέει άλλος αέρας με την ομάδα των μουσικών, που θεραπεύει την παραδοσιακή μας μουσική. Καιρός ήταν να μπολιαστεί η πάλαι ποτέ συντηρητική του αντίληψη με απαιτήσεις, που δεν είναι καινούριες, πλην όμως εύρισκαν μέχρι πρότινος κλειστές πόρτες. Να ευχηθώ ολόψυχα γρήγορα να κάνει και το επόμενο βήμα: Να συμπεριλάβει το λαϊκό αστικό τραγούδι, το επιλεγόμενο ρεμπέτικο. Εδώ και εκατό χρόνια έπρεπε να το κάνει. Αλλά ποτέ δεν είναι αργά! Όσο για το Χρήστο Τσιαμούλη, προσωπικά προτιμώ τον συνθέτη και οργανοπαίχτη από τον δάσκαλο, ιδιαίτερα στην σύγχρονη συγκυρία, που πολλά υπόγεια ρεύματα ζητούν δυναμική έκφραση…

Μουσικό συγκρότημα στην επαρχία, έστω και αν είναι η πόλη του Βόλου με την πλούσια μουσική παράδοση, το πανεπιστήμιο και τα πολλά στέκια πολιτισμού, δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα. Για αυτό παρουσιάζω πάντα αυτές τις περιφερειακές δουλειές, που όχι μόνο δεν έχουν να ζηλέψουν, αλλά συχνά υπερτερούν από τις αντίστοιχες, που εκδίδονται και κάνουν καριέρα στο Μεγάλο Χωριό. Γιατί είναι κυριολεκτικά μουσική ιχνηλασία τόσο στο ταλέντο και το μεράκι, αλλά και στην με ολοένα ψηλότερα εμπόδια συνέχιση της πορείας, μάλλον ο συνδυασμός αμφότερων άκρως φέρνουν ενδιαφέρον καινούριο έργο.

Ο φίλος μου ο Νίκος Μεργιαλής με την παρέα του «Μουσικούς Ιχνηλάτες» επιμένουν… βολιώτικα. Παραμένουν στο στολίδι του Παγασητικού και κυκλοφορούν τις μελωδικές τους ανησυχίες, όμορφες ηλεκτρικές μπαλάντες με στίχο και ρυθμούς, που πατάει, σχολιάζει το σήμερα. «Άρχισε να φυσά», ο τίτλος του καινούριου ψηφιακού δίσκου (cd). Εκδίδεται από το ίδιο το συγκρότημα, μια και η εγχώρια δισκογραφία είναι από καιρό κλινικώς νεκρή. Το θετικό και το παράλογο είναι ότι τα νέα παιδιά επιμένουν να κυκλοφορούν τα έργα τους και τα πιο ταλαντούχα από αυτά συμβάλλουν, συνεχίζουν με ίδιες δυνάμεις την μουσική ιστορία του τόπου μας.

Τα στοιχεία της νέας εργασίας: Στίχοι, μουσική και ερμηνεία Νίκος Μεργιαλής. Δημήτρης Νάσσιος κιθάρες και φωνητικά, Ηλίας Χατζόγλου πιάνο, Νίκος Παπαναστασίου ακορντεόν Νίκος Βαΐου μπάσο και κοντραμπάσο, Άντζελα Μπατίστα βιολί, Δημήτρης Δημητρίου και Νέστορας Κόκκαλης τύμπανα, Δημήτρης Μπεφάνης τζουράς, Χάρης Κεχαΐδης πλήκτρα. Εξώφυλλο, γραφιστική επιμέλεια Αναστασία Ακρίβου. Τα συγκροτήματα απαρτίζονται από πυρήνα, που δεν είναι πάντα σταθερός, και προστίθενται διάφοροι μουσικοί ανάλογα με τα τραγούδια, τις ανάγκες και τους χώρους όπου αυτά παίζουν. Το ίδιο συμβαίνει με τους «Μουσικούς Ιχνηλάτες», πλην του συνθέτη και δημιουργού τους συμπράττουν μόνιμα ή περιστασιακά ταλαντούχοι μουσικοί, που δεν παραλείπω να τους απολαμβάνω οσάκις πηγαίνω στην γενέθλια πόλη και έχουν συναυλία.

Καθώς κυλά ο καιρός διαμορφώνεται σύγχρονη «μελωδιοθήκη», ας πούμε παράδοση, που την επεξεργάζονται τα νέα παιδιά, κάνοντας δικές τους μελωδίες, ανάλογα με τις εμπειρίες και το ταλέντο τους. Το έχω ξαναγράψει και είναι παρηγορητικό για την εγχώρια μουσική πορεία να το βλέπεις (ακούς) να γίνεται μέρα την μέρα πραγματικότητα. Στην συγκεκριμένη περίπτωση «διαβάζει» κανείς πότε αμυδρά, πότε έντονα επιρροές από Βασίλη και Θανάση Παπακωνσταντίνου, από Παντελή Θαλασσινό, Κατσιμιχαίους και άλλους τροβαδούρους, λαϊκότροπα μοτίβα και ένα λαϊκοπόπ ζεϊμπέκικο, όλα αυτά και άλλα καλά αλεσμένα από τον Νίκο Μεργιαλή.

Αυτό είναι και το ζητούμενο από τα νέα παιδιά, που ασχολούνται με την «ροκ ηλεκτρική μπαλάντα». Ισχύει, φυσικά, και για τους «λαϊκούς» δημιουργούς, αλλά δεν μιλάμε εδώ για αυτούς (πάντα σε πολλά εισαγωγικά οι όροι μια και είναι με την σειρά τους επικοινωνιακές συμβάσεις, που πάντα ωχριούν ενώπιον της ουσίας της μουσικής). Το θέμα, λοιπόν, είναι να μπορούν να αφομοιώνουν σε καινούριο έργο όλα τα δάνεια, τις επιρροές, τα πειράματα και να μην μένουν στην στείρα μίμηση φτηνών, εμπορικών συνταγών. Νομίζω ότι στις δυο δισκογραφικές δουλειές τους ο Νίκος Μεργιαλής και οι «Μουσικοί Ιχνηλάτες» καταφέρνουν να πετυχαίνουν τον στόχο μουσικά και στιχουργικά. (www.ixnhlates.gr).

Άλλο βάσανο ο στίχος. Πήξαμε από παιδάκια, που εκφωνούν κακοριμαρισμένα πολιτικά σχόλια, με μια εκκωφαντική, μονότονη και κακόγουστη «μουσική» υπόκρουση, ένα διαρκές μπάπα-μπούπα, που σου σπάει τα νεύρα. Βάζουν και κανένα σκυλοπόπ ίνδαλμα να λέει ένα ρεφρενάκι και όλη αυτήν την παπαριά την αποκαλούν επανάσταση στο ελληνικό τραγούδι. Ο Νίκος Μεργιαλής είναι σε ακριβώς αντίθετη πορεία. Αξιόλογη στιχουργία, για σύγχρονα προβλήματα, όπου ερωτοτροπούν και εναλλάσσονται η νεανική αφέλεια και η δυναμική της αμφισβήτησης και της ρήξης με ωραίες εικόνες. Κλείνω με ένα τέτοιο δείγμα:

«Η θάλασσά σου δεν έχει βυθό
όλο βυθίζεσαι μα πάτο δεν βρίσκεις.
Η σκέψη πάγωσε, ο νους στο κενό
λύνεις σταυρόλεξα κοιτώντας τις λύσεις.

Σπάζεις παιχνίδια που είχες μικρός
και το πτυχίο κοιτάζεις γελώντας
λες πως δεν ξέρεις, το παίζεις κουτός,
έι!, τα φτερά σου δουλεύουν κουνώντας»!